Allofon
Allophone
Tanım
Bir fonemin, bulunduğu bağlama ve fonetik çevreye bağlı olarak değişen ancak anlam ayırt edici özelliği bulunmayan akustik varyantları.
Örnek Vaka / Uygulama
Türkçe 'k' sesinin durumu buna somut bir örnektir. 'Kedi' sözcüğündeki 'k' damaksıl (palatal) bir ünlüyle karşılaştığı için daha önde (ince) telaffuz edilirken, 'kutu' sözcüğündeki 'k' arka damaksıl (velar) bir ünlüyle kalınlaşır. Bu iki 'k' sesi akustik olarak farklı allofonlardır ancak Türkçe konuşan biri için aynı fonemdir ve anlamı değiştirmez.
Derin Analiz
Dilbilim ve bilişsel ses bilimi (fonoloji) bağlamında allofonlar, zihinsel sözlükteki soyut bir ses biriminin (fonem) konuşma aparatları tarafından fiziksel olarak üretilirken çevresel seslerden etkilenmesi sonucu ortaya çıkan ses biçimleridir. Konuşmacı bu varyasyonların farkında olmadan bunları otomatik olarak üretir; dinleyici ise bu akustik farklılıkları ayrı birer kelime anlamı olarak kodlamaz, aksine aynı fonemik kategorinin üyeleri olarak algılar (kategorisel algı). Örneğin, patlayıcı ünsüzlerin aspirasyon (nefesli çıkış) derecesi kontekse göre değişse de, ana dil konuşuru bu sesleri aynı harfin varyasyonu olarak işler.
Etimoloji
Yunanca 'allos' (başka, diğer) ve 'phone' (ses, ses veren) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Fonem ile karıştırılır. Fonem (ses birim), dilde anlam ayırt etme özelliği olan en küçük soyut ses birimidir; allofon ise o fonemin fiziksel ve bağlamsal tezahürlerinden sadece biridir.