Bilişsel Dilbilgisi
Cognitive Grammar
Tanım
Dilbilgisi kurallarının bağımsız bir dilsel modülden ziyade; kategorizasyon, belleksel çağrışım ve imgeleme gibi genel bilişsel ilkelerden türediğini savunan teorik yaklaşım.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir bireyin 'Kedi kutunun içindedir' cümlesini kurarken uzamsal ilişkileri algılayış biçimi, nesneyi (figür) ve arka planı (zemin) zihinsel olarak nasıl yapılandırdığının doğrudan bir dilsel dışavurumudur. Dilbilgisel edatlar, uzamsal bilişin somutlaştırılmış halidir.
Derin Analiz
Ronald W. Langacker tarafından 1987 yılında temelleri atılan bu yaklaşım, Noam Chomsky'nin evrensel dilbilgisi ve özerk dil modülü varsayımlarına doğrudan bir antitez olarak doğmuştur. Bilişsel dilbilgisinde sentaks (sözdizimi) ve semantik (anlambilim) arasında katı bir sınır bulunmaz; aksine dil yapıları semantik birer birim olarak ele alınır ve dilsel ifadeler, insan zihninin dünyayı kavramsallaştırma biçimlerinin bir yansımasıdır. Öznellik, odaklanma ve figür-zemin (figure-ground) ilişkileri gibi algısal ilkeler, dilbilgisel yapıların şekillenmesinde kritik rol oynar.
Etimoloji
Latince 'cognoscere' (bilmek, kavramak, tanımak) fiilinden türetilen 'cognitio' (biliş) kökü ile Grekçe 'grammatike' (harf/yazı sanatı) kelimesinin birleşiminden meydana gelmiştir.
Karıştırmayın
Üretken Dilbilgisi (Generative Grammar); dilin insan zihninde doğuştan gelen, özerk ve alandan bağımsız bir modül olduğunu savunurken, Bilişsel Dilbilgisi dilin genel bilişsel kapasitelerle bütünleşik olduğunu öne sürer.