Çapraz Gecikmeli Panel Deseni
Cross-lagged Panel Design
Tanım
İki veya daha fazla değişkenin, aynı örneklem üzerinde ardışık zaman dilimlerinde ölçülerek aralarındaki karşılıklı nedensellik yönünü incelemeye olanak tanıyan boylamsal araştırma yöntemidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir örgütsel psikolog, çalışanların iş doyumu ile iş performansları arasındaki nedensel yönü incelemek istemektedir. Bir mali yılın başında (Zaman 1) ve takip eden mali yılın başında (Zaman 2) tüm katılımcıların hem iş doyumunu hem de performansını ölçer. Eğer Zaman 1'deki yüksek performansın, Zaman 2'deki iş doyumunu yordayan katsayısı, Zaman 1'deki iş doyumunun Zaman 2'deki performansı yordayan katsayısından istatistiksel olarak anlamlı düzeyde büyükse, veriler performansın doyuma neden olduğu yönündeki nedensel hipotezi destekler.
Derin Analiz
Kantitatif metodoloji ve ekonometrik/psikometrik analizlerde, değişkenler arasındaki zamansal öncelik ve nedensellik çıkarımı yapmak için kritik bir rol oynar. Bu desende, X ve Y değişkenleri en az iki farklı zaman noktasında (Zaman 1 ve Zaman 2) değerlendirilir. Analizin temel mantığı, Zaman 1'deki X'in Zaman 2'deki Y üzerindeki öngörücü gücü ile Zaman 1'deki Y'nin Zaman 2'deki X üzerindeki öngörücü gücünü istatistiksel olarak karşılaştırmaktır. Eşzamanlı korelasyonlar yön belirtmezken, çapraz gecikmeli katsayılar (cross-lagged paths) iki yönlü nedensel hipotezlerin test edilmesini sağlar. Ancak, üçüncü değişkenlerin (confounding variables) etkisini tamamen elimine etmek için otoregresif yolların (değişkenin kendi geçmiş değerinin gelecekteki değerini yordaması) modele dahil edilmesi metodolojik bir zorunluluktur.
Etimoloji
İngilizce 'cross' [çapraz] + 'lagged' [gecikmeli, zaman kaydırmalı] + 'panel' [düzenli aralıklarla gözlemlenen grup] sözcüklerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Kesitsel çalışmalar (cross-sectional studies) ile sıklıkla karıştırılır; ancak kesitsel tasarımlar tek bir zaman noktasında veri topladığı için zamansal önceliği gösteremez ve nedensellik çıkarımına izin vermez. Standart panel veri analizlerinden farkı ise değişkenler arası karşılıklı etkileşim yollarının zamansal gecikmeyle modellenmesidir.