Cezai Ehliyetsizlik
Criminally İnsane
Tanım
Sanıkların, işledikleri iddia edilen suçlardan hukuki olarak sorumlu tutulmalarını engelleyen bir akıl hastalığı veya kusur durumunu tanımlayan hukuki ve psikiyatrik terim.
Örnek Vaka / Uygulama
Şiddetli paranoid şizofreni tanısı olan bir bireyin, takip edildiği sanrısıyla kendisini öldürmeye çalıştığına inandığı komşusuna karşı saldırıda bulunması ve adli tıp kurulunca suç anında gerçeği değerlendirme yeteneğinin tamamen ortadan kalktığının tespit edilmesi.
Derin Analiz
Adli psikiyatri ve hukuk kesişiminde yer alan bu kavram, bireyin suç anındaki bilişsel ve iradi yetilerinin bozulmuş olup olmadığını inceler. Modern hukuk sistemlerinde, suçun maddi unsuru (actus reus) kadar manevi unsuru (mens rea - suç kastı ve kusur yeteneği) de esas alınır. Ağır psikopatolojiler (örneğin aktif psikotik ataklar, ağır emir veren işitsel hallüsinasyonlar veya gerçeği değerlendirme yetisinin tamamen yitirilmesi), bireyin eylemlerinin hukuki anlam ve sonuçlarını algılamasını veya bu eylemlere göre iradesini yönlendirmesini engeller. Günümüz klinik ve adli psikiyatri literatüründe damgalayıcı ve eskimiş (archaic) olması nedeniyle doğrudan 'criminally insane' ifadesi yerine 'akıl hastalığı nedeniyle cezai sorumluluğun bulunmaması' veya 'adli psikiyatrik yetersizlik' gibi daha nesnel formülasyonlar tercih edilir.
Etimoloji
Latince 'criminalis' (suça ilişkin, suçlu) ve 'insanus' (aklı yerinde olmayan, delâlet eden; 'in-' [değil] + 'sanus' [sağlıklı]) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Akıl hastanesinde tedavi görme zorunluluğu ile mahkeme salonunda yargılanamayacak kadar akli dengesini yitirmiş olmak (incompetent to stand trial) sıklıkla karıştırılır; ilki suç anındaki geçmiş sorumluluğu, ikincisi ise sanığın şu anki yargılama sürecini anlayabilme kapasitesini ifade eder.