Değerlendirme
Appraisal / Assessment / Evaluation
Tanım
🔹 1. (appraisal):
Bir olayın ya da olgunun doğasının ve birey için taşıdığı anlamın zihinsel olarak değerlendirilmesi sürecidir.
🔹 2. (assessment):
Bir bireyin, durumun veya nesnenin niteliğini, değerini veya özelliklerini sistematik veri toplama yöntemleriyle yargılama ve çıkarım yapma süreci.
🔹 3. (evaluation):
Bir olgunun, nesnenin, müdahalenin ya da performansın belirlenmiş ölçütler ve standartlar çerçevesinde dikkatle incelenmesi ve değerinin saptanması süreci.
Örnek Vaka / Uygulama
🔹 1. (appraisal): Kritik bir iş sunumu yapacak olan bir çalışanın, durumu 'başarısız olursam mahvoldum' şeklinde değerlendirmesi (tehdit algısı) yüksek düzeyde kaygı ve fizyolojik uyarılma yaratırken; aynı durumu 'bu benim yeteneklerimi sergilemem için bir fırsat' şeklinde değerlendirmesi (meydan okuma algısı) odaklanmayı artırır ve yönetilebilir bir stres tepkisi üretir. 🔹 2. (assessment): Klinik bir başvuruda uzmanın sadece Beck Depresyon Envanteri puanına bakması (test uygulama) yetersizdir; bu puanın kişinin anamnezi, uyku düzeni, bilişsel işlevsellik testleri ve klinik mülakat verileriyle birlikte yorumlanarak tanısal ve işlevsel bir sonuca varılması değerlendirme sürecini oluşturur. 🔹 3. (evaluation): Yeni geliştirilen bir Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) protokolünün sosyal anksiyete bozukluğu tedavisindeki etkinliğini inceleyen bir klinik araştırmada, tedavi öncesi ve sonrasındaki Liebowitz Sosyal Anksiyete Ölçeği puanlarının karşılaştırılarak protokolün başarı derecesinin saptanması.
Derin Analiz
🔹 1. (appraisal):
Bilişsel psikoloji ve stres teorilerinde (özellikle Lazarus ve Folkman'ın İşlemsel Stres Modeli'nde) temel bir mekanizmadır. Bireyin karşılaştığı çevresel uyaranları iki aşamalı bir süzgeçten geçirdiğini öngörür: Birincil değerlendirme (uyaranın birey için tehdit, kayıp veya meydan okuma içerip içermediği) ve ikincil değerlendirme (bu durumla başa çıkmak için hangi kaynakların ve stratejilerin mevcut olduğu). Bu süreç, sempatik sinir sistemi aktivasyonunu, hipotalamus-hipofiz-adrenal (HPA) ekseninin hormonal tepkisini ve nihai duygusal yanıtı doğrudan belirler. Algılanan stresin miktarı, objektif olaydan ziyade bu bilişsel değerlendirmenin sonucudur.
🔹 2. (assessment):
Psikometri ve klinik psikolojide değerlendirme, ham test puanlarının ötesine geçerek normatif verilerle kıyaslama, klinik gözlem, mülakat ve kuramsal çerçeve entegrasyonunu içeren üst düzey analitik bir işlemdir. Test uygulaması mekanik bir veri toplama basamağı iken, değerlendirme bu verinin bütüncül bir portreye dönüştürülmesini, nörobiyolojik ve çevresel etmenlerin harmanlanmasını ve yapılandırılmış raporlamayı kapsar. Sadece klinik alanda değil, aynı zamanda etolojide eş seçim mekanizmaları ve kaynak rekabeti gibi evrimsel süreçlerin analizinde de kritik bir işlev görür.
🔹 3. (evaluation):
Değerlendirme, yalnızca bir ölçüm (measurement) işlemi olmayıp, elde edilen nicel ve nitel verilerin belirli bir değer sistemi veya kriter seti ışığında yorumlanmasını gerektiren bilişsel ve metodolojik bir üst düzey süreçtir. Klinik psikoloji ve psikoterapide; bir danışanın bilişsel, duygusal ve davranışsal örüntülerinin sistematik olarak incelenmesini, tanısal süreçlerin işletilmesini ve uygulanan terapötik tekniklerin hedeflenen sonuçlara ulaşma derecesinin saptanmasını kapsar. Ölçme objektif veri toplarken, değerlendirme bu veriye klinik veya ampirik bir anlam yükleme eylemidir.
Etimoloji
🔹 1. (appraisal):
Latince 'ad-' (yönelme, -e doğru) ve 'pretium' (değer, fiyat) köklerinden türetilen Orta İngilizce 'appraisen' fiiline dayanır; bir şeyin değerini biçme veya önemini tartma anlamı taşır.
🔹 2. (assessment):
Latince 'assidere' (yanına oturmak, vergi tespiti için yanında oturup değer biçmek) fiilinden türetilmiştir.
🔹 3. (evaluation):
Latince 'valere' (güçlü olmak, değer taşımak, değerli olmak) kökünden türetilen 'ex-' (dışarı, tamamen) ön eki ve Fransızca 'évaluer' fiilinin birleşiminden türemiştir.
Karıştırmayın
🔹 1. (appraisal):
Algı (perception) ile sıkça karıştırılır; algı uyaranın duyusal olarak kaydedilmesi ve beyinde işlenmesiyken, değerlendirme (appraisal) bu uyaranın kişisel önemine ve başa çıkma kapasitesine dair yapılan üst düzey bilişsel yorumlama sürecidir.
🔹 2. (assessment):
Test uygulama (testing) ile sıklıkla karıştırılır; test uygulama veri toplama aracı ve mekanik bir adımdır, değerlendirme ise bu verilerin yorumlandığı geniş ve kapsamlı üst süreçtir.
🔹 3. (evaluation):
Ölçme (Measurement) ile sıklıkla karıştırılır. Ölçme, bir özelliğin sayı veya sembollerle ifade edilmesidir (örn: ölçekten 45 almak); değerlendirme ise bu puanın normatif verilerle kıyaslanarak anlamlandırılması ve bir yargıya varılmasıdır.
Keşfetmeye Devam Edin
Birincil Değerlendirme
Birincil Değerlendirme
Primary Appraisal
Bireyin karşılaştığı bir uyaranın veya durumun kendi refahı, hedefleri ve değerleri açısından taşıdığı önemi ve tehdit potansiyelini anlık olarak saptadığı ilk bilişsel değerlendirme aşamasıdır.
İncele
İkincil Değerlendirme
İkincil Değerlendirme
Secondary Appraisal
Bireyin, birincil değerlendirme sonucunda stresli veya tehdit edici olarak algıladığı bir çevresel durumla başa çıkma kaynaklarını ve kapasitesini değerlendirdiği zihinsel süreç.
İncele
Psikometri
Psikometri
Psychometrics / Psychometry
🔹 1. (psychometrics): Bilişsel yeteneklerin, kişilik özelliklerinin ve davranışsal niteliklerin nicelleştirilmesiyle ve bu amaçla kullanılan ölçüm araçlarının geliştirilmesiyle ilgilenen psikoloji alt dalıdır. 🔹 2. (psychometry): Parapsikolojide bir nesneye dokunarak onun geçmişi veya sahibi hakkında bilgi edinme iddiası; psikolojide ise zihinsel yeteneklerin ve özelliklerin ölçülmesi.
İncele
Psikolojik Test
Psikolojik Test
Psychological Test
Bireylerin davranışlarını, zihinsel niteliklerini, duygusal işlevselliklerini ve kişilik özelliklerini ölçmek için geliştirilmiş standardize edilmiş araçların genel adıdır.
İncele
Kanıta Dayalı Uygulama
Kanıta Dayalı Uygulama
Evidence-based Practice (EBP)
En güncel ampirik araştırmaların, klinik uzmanlığın ve hastanın kültürel ve bireysel özelliklerinin entegrasyonuna dayanan profesyonel sağlık ve psikoterapi yaklaşımıdır.
İncele