Deizm
Deism
Tanım
Tanrı'nın evreni yarattıktan sonra doğa kanunlarına terk ettiğini, vahiy, peygamber ve dini dogmaları reddederek sadece insan aklı ve gözlemle kavranabileceğini savunan felsefi ve teolojik görüş.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir bireyin, evrenin fiziksel yasalarındaki düzeni ve kozmolojik sabitleri gözlemleyerek bir ilk neden (Yaratan) kabul etmesi, ancak geleneksel dinlerin ritüellerini, kutsal metinlerini ve mucize anlatılarını akıl süzgecinden geçirerek reddetmesi deistik düşünce yapısının bireysel düzeydeki tezahürüdür.
Derin Analiz
Deizm, tarihsel ve felsefi kökenleri itibarıyla bilişsel süreçlerin ve ampirik gözlemin dini otoriteden bağımsızlaşmasını temsil eder. Bilişsel bilimler ve din psikolojisi perspektifinden incelendiğinde, insan zihninin teleolojik düşünme eğilimi ile nedensellik arayışının bir sentezidir. Dogmatik inanç sistemlerinin aksine, bilişsel esneklik ve rasyonel eleştiri süzgecinden geçmiş bir aşkınlık algısı sunar. Evrenin mekanik işleyişini, müdahaleci olmayan bir yaratıcı figürü ile açıklama çabası, bilişsel teolojide anthropomorfik Tanrı tasvirlerinin soyutlanması sürecinin bir ürünüdür.
Etimoloji
Latince 'Deus' [Tanrı] kökünden türetilmiş olup, 17. ve 18. yüzyıl Aydınlanma Çağı'nda rasyonel teoloji bağlamında şekillenmiştir.
Karıştırmayın
Panteizm (Tanrı ile evrenin bir olduğunu savunur; Deizm'de ise Tanrı evrenin dışındadır ve aşkındır) ve Teizm (Tanrı'nın evrene aktif olarak müdahale ettiğini, vahiy gönderdiğini ve mucizeler yarattığını savunur).