Histerezis
Hysteresis
Tanım
Bir sistemin veya algısal sürecin güncel durumunun, maruz kaldığı geçmiş uyarıcı diziliminden ve tarihçesinden doğrudan etkilenmesi durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir psikofizik deneyinde katılımcıya sırayla artan ve azalan ses dalgaları dinletilir. Ses şiddeti sıfırdan yukarı çıkarılırken katılımcı 'sessiz' kategorisinden 'gürültülü' kategorisine 75 desibelde geçer. Ancak aynı ses şiddeti bu kez yüksekten aşağıya doğru daraltıldığında, katılımcı 65 desibele düşene kadar sesi 'gürültülü' olarak algılamaya devam eder. İşte bu 10 desibellik kayma histerezis etkisidir.
Derin Analiz
Bilişsel bilimler ve algı psikolojisinde histerezis, beynin duyusal girdileri işlerken anlık bir 'tabula rasa' (boş levha) gibi çalışmadığının kanıtıdır. Sinir sistemi, algısal sürekliliği sağlamak ve her an ani çevresel dalgalanmalarla sarsılmamak adına hemen önceki algısal durumuna ağırlık verir (ardışık etki). Örneğin, fiziksel bir uyarıcının eşik değerleri artırıldığında kategorik algının değiştiği nokta ile, aynı uyarıcı değerleri azaltıldığında kategori değiştirdiği nokta birebir örtüşmez. Bu asimetri, sinir ağlarındaki atalet ve geri besleme döngülerinin bir sonucudur; sistem geçmiş durumunu korumaya eğilimlidir.
Etimoloji
Antik Yunanca 'hystērein' (geride kalmak, geç kalmak) fiilinden türetilmiştir; bir sistemin girdideki değişimlere anında tepki vermeyip geçmişteki durumunun izini taşımasını ifade eder.
Karıştırmayın
Alışış (Habituation) ve duyarlılaşma (Sensitization) ile karıştırılabilir; ancak bu kavramlar zamanla uyarıcıya verilen tepkinin genel olarak azalması veya artmasıyla ilgilidir. Histerezis ise uyarıcının yönüne (artan veya azalan) bağlı olarak algısal eşik değerlerinin farklılaşmasını (histerezis döngüsü) ifade eder.