İronik Zihinsel Kontrol
İronic Mental Control
Tanım
İstenmeyen düşünceleri bastırma girişiminin, tam aksine bu düşüncelerin bilinçte beklenmedik derecede yüksek bir farkındalıkla belirmesi olgusu.
Örnek Vaka / Uygulama
Yatmadan önce 'sakın yarınki sunumda yapacağım hatayı düşünme' diye telkinde bulunan bir bireyin, tam da bu çaba yüzünden hata ihtimalini zihninden bir türlü atamaması ve uykusuz kalması.
Derin Analiz
Daniel M. Wegner'in İroni Süreci Teorisi (Ironic Process Theory) çerçevesinde ele alınan bu olgu, zihnin aynı anda iki farklı mekanizma ile çalıştığını gösterir: Bilinçli işletici süreç (operator) ve bilinçdışı izleme süreci (monitor). Birey belirli bir düşünceyi bastırmaya çalışırken, işletici süreç hedef düşünceye alternatifler ararken, izleme süreci arka planda sürekli olarak bastırılmaya çalışılan düşüncenin varlığını tarar. Bu durum, aranan şeyin zihinde taranması zorunluluğundan ötürü, yasaklanan düşüncenin erişilebilirliğini paradoksal biçimde artırır ve özellikle bilişsel yükün yüksek olduğu stresli durumlarda ironik bir geri tepme (rebound effect) yaratır.
Etimoloji
Karıştırmayın
Romatizma etkisiyle karıştırılan 'beyaz ayı' (white bear) problemi ile aynı temele dayanır; ancak buradaki temel fark, bastırma eyleminin bizzat izleme mekanizmasını tetikleyerek bilişsel bir paradoks yaratmasıdır.