Hata
Error
Tanım
Doğru ya da gerçek bilgiden, değerden veya ölçümden sapma durumu; deneysel süreçlerde bağımsız değişkenin dışındaki etkenlerin bağımlı değişkende yarattığı değişim.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir reaksiyon süresi deneyinde, katılımcının ekrandaki uyarıcıya basmadan önce dikkatinin dışarıdan gelen ani bir sesle dağılması ve bu nedenle normalden çok daha yavaş bir tepki vermesi, bağımlı değişkende rastlantısal bir hataya yol açar. İstatistiksel analizde ise bu veri noktası, modelin yordadığı değerden sapma göstererek hata payını (residual) oluşturur.
Derin Analiz
Hata kavramı, hem psikometri hem de deneysel metodolojide merkezi bir konuma sahiptir. Ölçme süreçlerinde hata, bireyin gözlenen puanı ile gerçek puanı arasındaki farkı ifade eder ve iki ana kategoride incelenir: Sistematik hata (bias) ve rastlantısal hata (random error). Sistematik hatalar, ölçüm aracından veya yöntemden kaynaklanan, öngörülebilir ve yönlü sapmalarken; rastlantısal hatalar, kontrol edilemeyen anlık çevresel veya bireysel dalgalanmalardan kaynaklanır ve ortalaması sıfıra yaklaşan unsurlardır. İstatistiksel modellemede ise hata terimi (residual), modelin açıklayamadığı varyansı temsil eder ve hipotez testlerinin güvenilirliğini doğrudan etkiler.
Etimoloji
Latince 'errāre' (dolaşmak, sapmak, yönünü kaybetmek) fiilinden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Bozucu etki (confounding variable) ile karıştırılır; bozucu etki, bağımlı değişkeni sistematik olarak etkileyen ve bağımsız değişkenin etkisiyle karışan dışsal bir değişkendir, hata ise bu etkilerin veya ölçüm sapmalarının genel adıdır.