Kazanç-kayıp Teorisi
Gain–loss Theory
Tanım
İnsanların başkalarına duydukları sempati veya antipatinin, o kişinin kendilerine olan değer biçmesindeki ani artış veya azalışlardan, sabit bir olumlu ya da olumsuz tutumdan daha fazla etkilendiğini öne süren sosyal psikoloji kuramı.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni başladığı iş yerinde meslektaşlarından sürekli soğuk ve mesafeli mu gören bir çalışanın, birkaç ay sonra aynı meslektaşlarından büyük bir övgü ve kabul görmesi durumunda onlara karşı geliştirdiği sıcaklık hissi, işe ilk günden beri herkesin kendisine kibar davrandığı bir senaryodakinden çok daha yoğun olur.
Derin Analiz
Elliott Aronson ve Darwyn E. Linder tarafından 1965 yılında geliştirilen kazanç-kayıp teorisi, sosyal ilişkilerde mutlak pekiştireçlerden ziyade pekiştireçteki değişim oranlarının (trajectory) algılanan çekiciliği belirlediğini savunur. Bilişsel ve davranışsal temellerde, bir bireyin başlangıçta olumsuz tutum sergileyen ancak zamanla olumluya evrilen bir başka bireye karşı hissettiği ödül algısı, sürekli olumlu tutum sergileyen birine duyulan hissiyattan nörobiyolojik olarak daha baskın bir dopaminerjik tepki tetikleyebilir. Tersi senaryoda, yani sürekli olumlu olan bir tutumun ani bir kayıpla (eleştiri veya reddedilme) sonuçlanması, bireyde orantısız derecede güçlü bir kaçınma reaksiyonu ve memnuniyetsizlik yaratır. Bu durum, sosyal bilişte beklenti ihlali ve ödül-maliyet analizlerinin kararlarımız üzerindeki manipülatif gücünü açıklar.
Etimoloji
İngilizce 'gain' (kazanç, artış) ve 'loss' (kayıp, düşüş) kelimelerinin 'theory' (teori, kuram) kavramıyla birleşmesiyle oluşmuştur; sosyal psikolojide bireyler arası çekimin dinamik değişim eksenini ifade eder.
Karıştırmayın
Sosyal mübadele kuramı (social exchange theory) ile sıklıkla karıştırılır; ancak sosyal mübadele genel maliyet-kazanç dengesini incelerken, kazanç-kayıp teorisi doğrudan tutum değişiminin vektörüne ve yönüne odaklanır.