Muhabir Çıkarım Teorisi
Correspondent İnference Theory
Tanım
Bireylerin, başkalarının gözlemlenen davranışlarından onların kalıcı kişilik özelliklerine nasıl ulaştıklarını ve bu davranışların içsel nedenlerini hangi kriterlere göre atfettiklerini inceleyen sosyal psikoloji modeli.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir iş toplantısında, katılımcılardan biri yöneticinin her fikrini onaylarken, diğer bir çalışan kibarca ama net bir şekilde projede yapısal hatalar olduğunu söyler. Muhabir Çıkarım Teorisi'ne göre, yöneticisini onaylayan çalışanın davranışı sosyal olarak beklendik ve ödül odaklı olduğundan, gözlemciler bu davranışı çalışanın kişiliğiyle (örneğin dalkavukluk) doğrudan eşleştirmezler; bunu durumsal bir uyum olarak görürler. Buna karşın, ikinci çalışanın davranışı hem sosyal normlara aykırı (sosyal istenmeyenlik) hem de kariyer riski barındırdığı için özgür ve kasıtlı bir iradenin ürünü olarak algılanır. Gözlemciler bu noktada 'Bu kişi cesur ve bağımsız bir karaktere sahip' şeklinde güçlü bir muhabir çıkarımda bulunurlar.
Derin Analiz
Edward E. Jones ve Keith E. Davis tarafından 1965 yılında geliştirilen bu teori, sosyal algı ve atfetme (attribution) süreçlerinin temel taşlarından biridir. Model, gözlemcinin bir eylemi aktörün kalıcı bir eğilimiyle eşleştirme (correspondence) derecesini belirleyen bilişsel mekanizmaları inceler. Gözlemci, davranışın kalıtsal veya durumsal baskılardan bağımsız olarak gerçekleşip gerçekleşmediğini tartarken dört temel faktörü analiz eder: aktörün davranışı özgürce seçip seçmediği, eylemin kasıtlı olup olmadığı, davranışın sosyal normlara göre ne kadar sapkın veya nadir olduğu (sosyal istenmeyenlik) ve eylemin aktöre kişisel bir kazanç sağlayıp sağlamadığı. Özellikle sosyal istenmeyenlik ve serbest seçim kriterleri, gözlemcinin aktörün karakteri hakkında keskin bir çıkarım yapmasında katalizör rol oynar.
Etimoloji
İngilizce 'correspondent' (uyumlu, karşılık gelen, Latince 'correspondere' [karşılıklı söz vermek/uyuşmak]) ve 'inference' (çıkarım, Latince 'inferre' [sonuç çıkarmak, taşımak]) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Temel Atfetme Hatası (Fundamental Attribution Error) ile sıklıkla karıştırılır. Temel atfetme hatası, başkalarının davranışlarını değerlendirirken durumsal faktörleri göz ardı edip aşırı derecede içsel özelliklere atıfta bulunma eğilimiyken, Muhabir Çıkarım Teorisi bu çıkarımın hangi bilişsel kurallar ve mantıksal süzgeçler aracılığıyla yapıldığını adım adım açıklayan daha kapsamlı bir modeldir.