Özerk Sözdizimi
Autonomous Syntax
Tanım
Sözdiziminin, anlam (semantik) ve işlevden (pragmatik) bağımsız, kendine has kurallarla çalışan özerk bir dilbilimsel bileşen olduğunu savunan teori.
Örnek Vaka / Uygulama
'The boy is slamming the doors' ve 'The doors are being slammed by the boy' cümlelerinde, eylemi gerçekleştiren özne ve nesne rolleri (semantic ajan ve pati) her iki cümlede de aynı kalmasına rağmen, fiilin çekim eki öznenin gramatik konumuna göre ('boy is' vs. 'doors are') değişir. Bu durum, sözdizimsel kuralların semantik içerikten bağımsız işlediğini doğrular.
Derin Analiz
Bilişsel bilimler ve üretken dilbilim çerçevesinde ele alınan özerk sözdizimi hipotezi, insan zihnindeki dil modülünün domain-specific (alan-özgü) yapısını vurgular. Noam Chomsky'nin evrensel dilbilgisi kuramının temel taşlarından biridir. Bu yaklaşıma göre, bir cümlenin gramere uygunluğu (grammaticality), o cümlenin mantıksal bir anlam ifade edip etmediğinden veya iletişimsel bir amaca hizmet edip etmediğinden bağımsız olarak değerlendirilir. Örneğin, anlamsız fakat yapısal olarak kusursuz cümlelerin (Chomsky'nin ünlü 'Colorless green ideas sleep furiously' örneği gibi) ana dili konuşurları tarafından kurallı olarak algılanması bu özerkliğin en somut kanıtıdır. Nörobiyolojik düzeyde, Broca bölgesinin sentaktik yapılandırma süreçlerindeki aktivasyonu, semantik işlemlemeden kısmen ayrışan sinèrjik ağlara işaret eder.
Etimoloji
Latince 'syntaxis' (düzenleme, cümle kurma; Yunanca 'syntassein' [syn- bir arada + tassein düzenlemek]) ile Yunanca 'autonomos' (autos [kendi] + nomos [yasa, kural]) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Anlambilim (Semantik) ve Edatbilim/Pragmatik ile karıştırılır; semantik cümlenin doğruluğu ve anlamı ile ilgilenirken, sözdizimi kelimelerin sırası ve yapısal uyumuyla ilgilenir.