Zekanın Biyoekolojik Teorisi
Bioecological Theory Of İntelligence
Tanım
Zekanın, doğuştan gelen biyolojik eğilimler ile bu eğilimlerin içinde olgunlaştığı çevresel bağlamın sürekli ve dinamik etkileşimi sonucunda geliştiğini savunan teorik çerçeve.
Örnek Vaka / Uygulama
Yüksek genetik matematik potansiyeline sahip bir çocuğun, akademik kaynakların kıt olduğu izole bir kırsal bölgede büyümesi durumunda soyut matematiksel akıl yürütme becerilerinin (akışkan zeka) kısıtlı kalması; buna karşın aynı çocuğun uyarıcı ve materyal açısından zengin bir kentsel eğitim ortamına nakledilmesiyle birlikte bilişsel performansının hızla ivmelenmesi.
Derin Analiz
Stephen J. Ceci tarafından geliştirilen bu model, geleneksel psikometrik zeka anlayışının psiko-metrik test skorlarını (IQ) sabit birer varlık olarak ele almasını reddeder. Biyoekolojik teori; bilişsel potansiyelin (biyolojik dispozisyonların) ifşa olmasının, bireyin içinde bulunduğu ekosistemin sunduğu yapısal imkanlara, bağlamsal tetikleyicilere ve sosyokültürel fırsatlara doğrudan bağlı olduğunu öne sürer. Nörogelişimsel süreçlerde genetik altyapı bir zemin oluştururken, bu zeminin işlevsellik kazanması çevresel 'uzmanlık alanları' ve deneyim zenginliği ile mümkündür. İstatistiksel olarak bu model, gen-çevre etkileşiminin (G x E) doğrusal olmayan, karmaşık ve çok değişkenli yapısını vurgular.
Etimoloji
Yunanca 'bios' [yaşam/biyoloji] + 'oikos' [çevrim/ev/çevre] sözcüklerinin birleşiminden türetilen ekoloji kökü ile Latince 'intellegere' [anlamak, kavramak] fiilinden gelen zeka kavramının sentezi.
Karıştırmayın
Bronfenbrenner'in Ekolojik Sistem Teorisi (daha çok genel gelişimsel ve sosyal bağlama odaklanır; Ceci'nin teorisi ise doğrudan bilişsel yeteneklerin ve zekanın yapısına odaklanır) ve Jensen'in Genetik Determinizm Yaklaşımı (zekanın tamamen kalıtımla belirlendiğini savunur, oysa biyoekolojik teori çevresel modülasyona öncelik tanır).