Başatlık
Dominance
Tanım
Diğerleri üzerinde etki veya kontrol kurma eğilimi; nörolojide serebral hemisferlerin, genetikte ise alellerin fenotipik üstünlüğünü ifade eden çok boyutlu kavram.
Örnek Vaka / Uygulama
Nörolojik bağlamda, sağ elini kullanan bireylerin çok büyük bir kısmında dil üretiminden sorumlu Broca ve Wernicke alanlarının sol serebral hemisferde yerleşik olması ve bu hemisferin motor ve sözel çıktılarda başat rol oynaması klinik olarak gözlenir.
Derin Analiz
Başatlık kavramı, disiplinler arası bağlamda farklı mekanizmaları barındırır. Sosyal ve davranışsal bilimlerde bireyler arası hiyerarşiyi ve kontrol dinamiklerini tanımlarken; nöropsikolojide serebral lateralizasyon bağlamında belirli işlevlerin (örneğin dil üretimi) bir hemisfer tarafından domine edilmesini ifade eder. Genetik düzeyde ise Mendel kanunları çerçevesinde heterozigot durumda bir alelin diğerini maskeleyerek fenotipte kendini gösterme kapasitesidir. Güncel bilişsel bilimler, tek taraflı katı 'başatlık' varsayımından uzaklaşarak dinamik ve interhemisferik iş birliği modellerini benimsemektedir.
Etimoloji
Latince 'dominus' (efendi, ev sahibi) kelimesinden türetilen 'dominare' (egemenlik kurmak, yönetmek) fiiline dayanır.
Karıştırmayın
Hemisferik lateralizasyon (işlevsel dağılımın genel adı iken, başatlık bu dağılımdaki bir tarafın ağırlığını ifade eder) ve submisyon (boyun eğme/itaat).