Durum Dilbilgisi
Case Grammar
Tanım
Cümle yapısını sözdizimsel (sentaktik) ögeler yerine kelimeler arasındaki anlamsal (semantik) ilişkileri merkeze alarak inceleyen dilbilgisi yaklaşımı.
Örnek Vaka / Uygulama
'Çocuk topa vurdu' ve 'Top çocuk tarafından vuruldu' cümlelerinde, geleneksel dilbilgisi ilk cümlede 'çocuk' kelimesini özne, ikinci cümlede ise edat öbeği olarak ele alırken; durum dilbilgisi her iki cümlede de 'çocuk' ögesinin eylemi gerçekleştiren 'ajan' (agent), 'top' kelimesinin ise eylemden etkilenen 'hasta' (patient) rolünde sabit kaldığını ortaya koyar.
Derin Analiz
Charles Fillmore tarafından geliştirilen durum dilbilgisi, geleneksel türetimsel dilbilgisinin aksine, yüzey yapısındaki özne ve nesne ayrıcalıklarını bir kenara bırakarak derin yapıda yer alan anlamsal rollerin (ajan, etkilenen, araç vb.) izini sürer. Bilişsel bilimler ve psikolinguistik açısından bu modelin önemi, insan zihninin dili işlerken sentaktik ağlardan ziyade doğuştan gelen veya deneyimle şekillenen kavramsal anlamsal şemalara (frame) dayandığını göstermesidir. Psikologlar, dilin kavranması ve üretilmesi süreçlerinde bireylerin cümledeki aktör ve hasta (patient) ilişkilerini yapısal konumdan bağımsız olarak nasıl kodladığını incelemek için bu teorik çerçeveden yoğun biçimde yararlanır.
Etimoloji
İngilizce 'case' (durum, hâl - Latince 'casus', düşmekten türemiştir) ve 'grammar' (dilbilgisi - Yunanca 'grammatikē', harf/yazı bilimi) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Yüzey yapısı odaklı geleneksel sentaks analizleri ve yapısalcı dilbilgisi kuralları. Temel fark, durum dilbilgisinin kelimelerin cümledeki fiziksel yerleşiminden ziyade zihinsel ve anlamsal rollerine odaklanmasıdır.