Garipcilik Etkisi
Bizarreness Effect
Tanım
Sıradan veya olağan bilgilerin aksine, tuhaf, absürt veya aşırı sıra dışı uyarıcıların bellekte daha kalıcı bir şekilde kodlanıp hatırlanma eğilimidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir araştırmada katılımcılara sıradan cümleler ('Adam köpeği besledi') ve absürt cümleler ('Adam köpeği havaya uçurdu') okutulmuştur. Bellek testinde, 'adam köpeği havaya uçurdu' gibi zihinsel olarak canlandırılması güç ve garip olan cümlenin, sıradan olana kıyasla çok daha yüksek oranda hatırlandığı gözlemlenmiştir.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve bellek araştırmalarında, bu olgu genellikle 'ayırt edilebilirlik etkisi' (distinctiveness effect) çerçevesinde incelenir. Bireyin zihinsel şemalarına meydan okuyan, beklentileri ihlal eden uyarıcılar, dikkat mekanizmalarını ve kodlama derinliğini (levels of processing) artırır. Hipokampal aktivasyonun bu süreçte dikkat çekici düzeyde yoğunlaştığı, sıra dışı bilginin mevcut kategorik örüntülerden ayrışarak ayrıcalıklı bir iz (trace) bıraktığı öne sürülür. Ancak bu etkinin evrenselliği tartışmalıdır; özellikle bağlamlar arası karışıklık yaratma potansiyeli ve deneysel manipülasyonun doğası, verilerin her zaman tutarlı olmasını engeller.
Etimoloji
İngilizce 'bizarre' (alışılmamış, garip, aşırı uç) sözcüğü ile 'effect' (etki, netice) teriminin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Ayırt edilebilirlik etkisi (Distinctiveness effect) ile sıkça karıştırılır; aslında garipcilik etkisi, ayırt edilebilirlik etkisinin özel ve uç bir alt kümesidir. Von Restorff etkisiyle de yakından ilişkilidir ancak Von Restorff etkisi homojen bir listedeki tek bir farklı öğeye odaklanırken, garipcilik etkisi öğenin bizatihi absürtlüne dayanır.