Kapan Psikolojisi
Entrapment
Tanım
Bireyin, daha önce harcanan zaman, emek veya finansal kaynakları haklı çıkarma çabasıyla, başarısızlığı kesinleşen bir sürece veya hedefe giderek daha fazla yatırım yapması ve bu döngüden çıkamayacak kadar çaresiz hissetmesi.
Örnek Vaka / Uygulama
Yıllar önce iflas etmesi kesinleşen bir girişimine sürekli olarak yeni sermaye aktaran bir iş insanı, o ana kadar kaybettiği paraları 'geri kazanma' umuduyla tüm servetini batırır; mantıksal olarak yapılması gereken projeyi sonlandırmakken, psikolojik olarak kapan psikolojisi nedeniyle yatırımı artırmaya devam eder.
Derin Analiz
Kapan psikolojisi (entrapment), karar verme psikolojisi ve davranışsal ekonomide sıklıkla incelenen, batık maliyet safsatası (sunk cost fallacy) ile yakın akraba bir bilişsel ve motivasyonel süreçtir. Birey, geçmişte yaptığı yatırımların (zaman, para, duygusal enerji) boşa gideceğini kabul etmektense, rasyonel olmayan bir şekilde riskleri artırmayı ve süreci devam ettirmeyi seçer. Bilişsel uyumsuzluk kuramı (cognitive dissonance theory) çerçevesinde değerlendirildiğinde; kişinin eylemleri ile inançları arasındaki çelişkiyi çözmek adına harcadığı çaba, onu giderek daha büyük bir taahhüt sarmalına sokar. Klinik açıdan, bu durum sadece ekonomik kararlarda değil, toksik ilişkilerde, kariyer çıkmazlarında ve kronikleşmiş zararlı alışkanlıklarda da bireyin kendisini çıkmazda hissetmesine ve hareket kabiliyetini yitirmesine neden olur.
Etimoloji
İngilizce kökenli 'entrap' (kapanla yakalamak, tuzağa düşürmek) fiilinden türetilmiştir. Latince 'trapnum' (tuzak) ve Eski Fransızca 'entrapper' kelime köklerine dayanır.
Karıştırmayın
Eskalasyon taahhüdü (escalating commitment) ile sıklıkla karıştırılır; eskalasyon taahhüdü daha geniş bir karar verme sürecini ifade ederken, entrapment bu süreçte kişinin kendisini rasyonel olmayan bir şekilde tuzağa düşmüş ve çaresiz hissetmesi boyutunu vurgular.