Sezgisel-sistematik Model
Heuristic-systematic Model (HSM)
Tanım
İkna edici mesajların değerlendirilmesinde iki farklı bilişsel işleme yolunu (kapsamlı sistematik analiz veya basit sezgisel kurallar) öngören çift süreçli bir modeldir.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni bir kanser ilacının tanıtıldığı bilimsel bir sunumu izleyen bir onkolog, metodolojik verileri ve p-değerlerini inceleyerek 'sistematik işleme' uygular. Aynı sunumu izleyen ancak tıp alanına yabancı bir hasta yakını ise konuşmacının akademik unvanına ve ses tonuna bakarak ilacın etkili olduğuna karar verir; bu durum 'sezgisel işleme' sürecine somut bir örnektir.
Derin Analiz
Shelly Chaiken ve Alice H. Eagly tarafından geliştirilen Sezgisel-Sistematik Model (HSM), sosyal psikolojide ve bilişsel bilimlerde tutum değişimi ve bilgi işleme süreçlerini açıklayan temel dual-process (çift süreçli) teorilerden biridir. Model, bireylerin ikna edici bir iletiyle karşılaştıklarında mesaj içeriğini işlemek için farklı çaba düzeyleri harcadığını öngörür. Sistematik işleme, bireyin argümanların mantıksal geçerliliğini ve tutarlılığını derinlemesine, analitik bir süzgeçten geçirdiği yüksek bilişsel maliyetli bir sürece karşılık gelir. Buna karşılık sezgisel işleme, bireyin 'uzmanlar yanılmaz' veya 'uzun argümanlar doğrudur' gibi bilişsel kestirmeler ve basit karar kuralları (heuristics) kullanarak minimum çabayla yargıya varmasını sağlar. HSM, bu iki sürecin birbirini dışlamadığını; 'yeterlilik ilkesi' (sufficiency principle) uyarınca, bireyin ulaşmak istediği güven düzeyi ile harcamaya razı olduğu bilişsel çaba arasındaki dengeye bağlı olarak eşzamanlı veya ardışık çalışabileceğini savunur.
Etimoloji
İngilizce 'heuristic' (Antik Yunanca 'heuriskein' [keşfetmek, bulmak]) ve 'systematic' (Antik Yunanca 'systema' [düzenli bütün, sistem]) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Petty ve Cacioppo'nun Elolüsyon Olasılığı Modeli (ELM) ile sıklıkla karıştırılır. ELM merkezi ve periferik olmak üzere iki rota tanımlarken, HSM işleme modlarının niteliğine ve 'yeterlilik ilkesi' bağlamında bu modların eşzamanlı işleyebileceğine daha fazla odaklanır.