Atıf Kuramı
Attribution Theory
Tanım
Bireylerin gerek kendi gerekse başkalarının davranışlarının ardındaki nedenselliği açıklarken bu nedenleri içsel (kişisel) ya da dışsal (durumsal) etkenlere bağlama süreçlerini inceleyen sosyal psikoloji kuramıdır.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir sürücünün trafikte ani bir şekilde önünüze kestiğini varsayalım. Eğer bu davranışı sürücünün 'saygısız ve agresif bir insan olmasına' (içsel/eğilimsel atıf) bağlıyorsanız atıf kuramının alanındasınızdır. Ancak aynı sürücünün 'hastaneye yetişmeye çalışan acil bir hastası olabileceğini' (dışsal/durumsal atıf) düşünürseniz, nedensel yükleme yönünüzü değiştirmiş olursunuz.
Derin Analiz
Atıf kuramı, insan zihninin çevre üzerindeki kontrol ve anlama motivasyonunu temel alır. Fritz Heider'in öncülük ettiği ve Harold Kelley'nin ortakdeğişim (covariation), iskonto (discounting) ve artırım (augmentation) ilkeleriyle matematikselleştirilen bu yaklaşım, bilişsel eğilimlerin sosyal algıyı nasıl biçimlendirdiğini inceler. Bireyler gözlemledikleri davranışları yorumlarken bir nevi amatör bilim insanı gibi davranarak bilgi toplar; ancak bu süreç temel atıf hatası ve aktör-gözlemci yanılgısı gibi sistematik bilişsel çarpıtmalara açıktır. Nörobiyolojik düzeyde ise bu süreç, sosyal bilişi yürüten medial prefrontal korteks ve temporoparietal birleşim bölgesinin (TPJ) karmaşık etkileşimleriyle, yani zihin kuramı (theory of mind) mekanizmalarıyla doğrudan ilişkilidir.
Etimoloji
Latince 'attributio' (bir şeyin birine mal edilmesi, yüklenmesi) sözcüğünden türetilmiştir; 'ad-' (yönelik, -e doğru) ve 'tribuere' (vermek, bağışlamak, tahsis etmek) köklerine dayanır.
Karıştırmayın
Temel atıf hatası ile sıklıkla karıştırılır; atıf kuramı nedensel yüklemenin genel mekanizmalarını inceleyen üst çerçeveyken, temel atıf hatası bu süreçte yapılan sistematik bilişsel yanılgılardan yalnızca biridir.