Gizli Değişken
Hidden Variable
Tanım
İki değişken arasındaki nedensellik ilişkisini sahte şekilde yaratan veya maskeleyen, doğrudan gözlemlenemeyen ancak ölçülen parametreleri etkileyen keşfedilmemiş etken.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir araştırmada, dondurma satışı ile boğulma vakaları arasında güçlü bir pozitif korelasyon saptanmıştır. Ancak buradaki gizli değişken 'hava sıcaklığıdır'; sıcaklık arttıkça hem sahilde dondurma tüketimi artmakta hem de denize giren insan sayısı yükseldiği için boğulma vakaları çoğalmaktadır. Dondurma satışı boğulmanın nedeni değildir.
Derin Analiz
Metodoloji ve istatistiksel çıkarımda gizli değişkenler, korelasyon ile nedensellik arasındaki en kritik yanılgı alanını oluşturur. X ve Y değişkenleri arasında saptanan istatistiksel anlamlılık, bu iki olgunun birbirini tetiklediği anlamına gelmez; çünkü her ikisi de hesaba katılamayan bir Z gizli değişkeninin ortak etkisinden kaynaklanıyor olabilir. Regresyon analizlerinde ve yapısal eşitlik modellemelerinde bu tür faktörlerin kontrol edilememesi, Tip I hata oranını artırarak ampirik bulguların geçerliliğini ciddi biçimde zedeler. Araştırma tasarımı aşamasında ortak varyansın elimine edilmesi, deneysel manipülasyonun güvenirliği açısından zorunludur.
Etimoloji
Latince 'latere' (gizli olmak, saklanmak) fiilinden türetilen 'latent' sıfatı ile Orta İngilizce kökenli 'variable' (değişken) kelimesinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Karıştırıcı değişken (confounding variable) ile sıklıkla eş anlama geldiği düşünülür; ancak gizli değişken henüz ölçüme hiç dahil edilmemiş veya keşfedilmemişken, karıştırıcı değişken analize girmiş fakat etkisi arındırılamamış parametredir.