Karıştırıcı Değişken
Confound
Tanım
Bir deneyde, bağımlı değişken üzerinde etkisi incelenen bağımsız değişkenden ayrı tutulamayan, sonuçları manipüle ederek nedensellik bağını belirsizleştiren dışsal faktör.
Örnek Vaka / Uygulama
Yetişkinlerde uyku süresi ile hafıza performansını inceleyen bir araştırmada, katılımcıların yaş ortalamalarının deney grubunda 20, kontrol grubunda ise 60 olması bir karıştırıcı değişkendir. Yaş faktörü, uyku süresinin hafıza üzerindeki saf etkisinin ölçülmesini engeller.
Derin Analiz
Deneysel ve nicel araştırmalarda iç geçerliği (internal validity) en çok tehdit eden metodolojik sorunların başında gelir. Kavramsal olarak ayrı olmalarına rağmen ampirik düzlemde birbirine dolanmış olan bu değişkenler, araştırmacının gözlemlediği etkinin asıl bağımsız değişkene mi yoksa bu gizli etmene mi ait olduğunu istatistiksel veya tasarımsal olarak ayırt etmeyi imkansız hale getirir. Kontrol edilmediği takdirde Tip I hata riskini artırır ve sahte korelasyonlara (spurious correlation) yol açar. Bilimsel çıkarımların güvenilirliği, bu değişkenlerin deney tasarımı aşamasında (randomizasyon, eşleştirme vb.) elimine edilmesine veya istatistiksel modellerde (örneğin kovaryans analizi - ANCOVA) kontrol altına alınmasına bağlıdır.
Etimoloji
Latince 'confundere' (con- [birlikte] + fundere [dökmek, karıştırmak]) fiilinden türetilmiştir; kavramların veya değişkenlerin birbirine karışması, iç içe geçmesi anlamına gelir.
Karıştırmayın
Aracı değişken (mediator) ve düzenleyici değişken (moderator) ile sıkça karıştırılır. Aracı değişken nedensellik zincirinin bir halkasıdır ve mekanizmayı açıklar; düzenleyici değişken ise etkiyi şiddetlendirir veya yönünü değiştirir. Karıştırıcı değişken ise doğrudan hataya ve yanıltıcı ilişkilere sebep olur.