İpsatif Ölçek
İpsative Scale
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Bir şirket yöneticisinin personel performansını değerlendirirken 'iletişim', 'zaman yönetimi' ve 'iş kalitesi' kriterlerine toplam 100 puan paylaştırması; ilk değerlendirmede 20-30-50, altı ay sonra ise 30-30-40 dağılımı yapması ancak her iki durumda da toplam puanın 100'de sabit kalması ipsatif ölçeğin klasik bir uygulamasıdır.
Derin Analiz
Psikometri ve istatistikte ipsatif ölçekleme, normatif ölçeklerden keskin bir şekilde ayrılır. Normatif ölçümlerde bireyler arası kıyaslama (inter-individual comparison) hedeflenirken, ipsatif ölçümlerde birey içi (intra-individual) öncelik ve güçlü/zayıf yön profilleri çıkarılır. Katılımcı, sınırlı bir puan havuzunu (örneğin toplam 100 puan veya 1'den 5'e kadar olan sıralama sayılarını) farklı özellikler arasında paylaştırmak zorundadır. Bu durum, bireyin bir alana yüksek puan verebilmesi için diğer bir alandan puan düşürmesini (sıfır toplamlı oyun mantığı) zorunlu kılar. İstatistiksel olarak bu yapı, değişkenler arası bağımlılığa yol açar; geleneksel faktör analizi veya korelasyon matrisleri ipsatif verilere doğrudan uygulandığında yapay negatif korelasyonlar üretebilir. Bu nedenle psikometrik analizlerde özel dönüştürme teknikleri veya profil analizi gerektirir.
Etimoloji
Latince 'ipse' [kendisi, bizzat] kökünden türetilmiştir; bireyin kendi içsel referans çerçevesine veya kendi puanlarına dayanan ölçüm sistemini ifade eder.
Karıştırmayın
Normatif ölçekler (normative scales) ile karıştırılır. Normatif ölçeklerde bireyler birbirleriyle kıyaslanabilir ve herkesin toplam puanı aynı olmak zorunda değildir; ipsatif ölçekte ise birey sadece kendi içinde kıyaslanır ve toplam puan sabittir.