Faktör Analizi
FA
Tanım
Çok sayıda gözlenen değişken arasındaki ilişkileri inceleyerek, bu değişkenlerin gerisindeki daha az sayıdaki bağımsız ve ortak potansiyel yapıları (faktörleri) ortaya çıkaran çok değişkenli bir istatistiksel yöntem.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir klinik psikolog, yeni geliştirdiği 50 maddelik 'Depresyon ve Kaygı Ölçeği'ni 1000 katılımcıya uygular. Maddelerin birbiriyle olan korelasyon matrisini inceleyerek, 50 ifadenin aslında 'Depresyon' ve 'Kaygı' olmak üzere iki temel faktör altında toplandığını ampirik olarak kanıtlamak için faktör analizi kullanır.
Derin Analiz
Faktör analizi, psikometride ve bilişsel bilimlerde ölçek geliştirme süreçlerinin temel taşını oluşturur. Temel amacı, veri matrisindeki varyansın büyük bir kısmını daha az sayıda gizli değişken (latent variable) ile açıklayarak veri sıkıştırması ve yapısal geçerlilik sağlamaktır. Yöntem, temel bileşenler analizi (PCA) ve ortak faktör analizi olarak ikiye ayrılır. Özdeğerler (eigenvalues), scree plot (yamaç-taş grafiği) ve döndürme (rotation - orthogonal/oblique) teknikleri, faktör yapısının netleştirilmesinde kritik matematiksel adımlardır. Psikopatoloji tarama testlerinin yapı geçerliliğinin test edilmesinde veya zeka faktörlerinin (örn. g faktörü) ayrıştırılmasında ampirik zemin sunar.
Etimoloji
Latince 'facere' (yapmak, eden) fiilinden türetilen 'factor' (etken/unsur) kelimesi ile Yunanca 'analysis' (çözümleme, parçalarına ayırma) kelimesinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Temel Bileşenler Analizi (PCA) ile sıklıkla karıştırılır; PCA bir veri indirgeme yöntemi iken, faktör analizi gözlenen değişkenlerin gerisindeki nedensel gizli yapıları açıklamayı hedefler.