Seyirci Etkisi
Bystander Effect
Tanım
Acil bir durumda çevredeki insan sayısı arttıkça, bireylerin yardım etme olasılığının azaldığı sosyal psikolojik bir olgudur.
Örnek Vaka / Uygulama
Yoğun bir üniversite kampüsünde yürüyen bir öğrenci fenalaşarak yere yığılır. Çevrede onlarca insan vardır; ancak herkes duruma şahit olduğu halde yürümeye devam eder. Kalabalıktaki her bir birey, 'Nasıl olsa benden önce biri ambulansı aramıştır' (sorumluluğun yayılması) ya da 'Diğer herkes sakin yürüyor, demek ki ciddi bir durum yok' (çoğulcu cehalet) düşüncesiyle eylemsizlik sarmalına kapılır ve yardım gecikir.
Derin Analiz
Seyirci etkisi, prososyal davranışın ve altruizmin (özverinin) grup dinamikleri tarafından nasıl baskılandığını inceleyen sosyal psikolojinin temel taşlarından biridir. Olay yerindeki kalabalık arttıkça bireyler üzerinde iki temel psikolojik mekanizma devreye girer: Sorumluluğun Yayılması (Diffusion of Responsibility) ve Çoğulcu Cehalet (Pluralistic Ignorance). Sorumluluğun yayılması durumunda her bir tanık, sorumluluğun diğer kişilere bölündüğünü hisseder ve bireysel yükümlülük algısı zayıflar. Çoğulcu cehalette ise bireyler, belirsiz durumlarda diğer kişilerin tepkisizliğini 'durumun tehlikeli olmadığı' şeklinde yanlış yorumlar ve kendi eylemlerini bu hatalı sosyal kanıta göre şekillendirir. Kitty Genovese cinayetinin ardından John Darley ve Bibb Latané tarafından laboratuvar ortamına taşınan bu fenomen, insan davranışının bireysel kişilik özelliklerinden ziyade çevresel ve durumsal baskılara ne kadar bağımlı olduğunu kanıtlar.
Etimoloji
İngilizce 'bystander' (seyirci, kenarda duran kimse) ve 'effect' (etki) kelimelerinin birleşiminden oluşur. Sosyal psikoloji literatürüne 1960'lı yılların ortalarında kazandırılmış, durumsal faktörlerin prososyal davranışlar üzerindeki engelleyici rolünü tanımlayan ampirik kökenli bir kavramdır.
Karıştırmayın
Seyirci etkisi, apatisizlikle (kayıtsızlık/duygusuzluk) sıkça karıştırılır. Apatisi kişilik temelli genel bir duygusal donukluğu ifade ederken; seyirci etkisi, tamamen normal ve empatik bireylerin dahi belirli sosyal durumlarda sergilediği durumsal bir eylemsizliktir.