Açıklayıcı Tarz
Explanatory Style
Tanım
Bireylerin yaşamlarında deneyimledikleri olumlu veya olumsuz olayların nedenlerini kendilerine nasıl açıkladıklarını belirleyen bilişsel bir özelliktir.
Örnek Vaka / Uygulama
İş görüşmesinden olumsuz sonuç alan iki adaydan biri (iyimser açıklayıcı tarz), 'Bu pozisyon için zamanlama uygun değildi ve mülakatçının beklentileri farklıydı' diyerek durumu geçici ve dışsal kılarken; diğer aday (pesimist/depresif açıklayıcı tarz), 'Ben zaten hiçbir zaman başarılı olamayacak kadar yetersizim' diyerek durumu içsel, kalıcı ve genel bir niteliğe büründürür.
Derin Analiz
Açıklayıcı tarz, Martin Seligman’ın öğrenilmiş çaresizlik ve optimizm teorilerinin temel taşıdır. Bilişsel psikoloji ve kişilik kuramlarında bu yapı üç ana boyutta incelenir: İçsellik-Dıştamsallık (olayın kaynağını kişiye ya da çevreye bağlama), Kalıcılık/Zamanlılık (nedenin kalıcı mı yoksa geçici mi olduğu) ve Genellik (nedenin tüm yaşam alanlarını mı yoksa sadece spesifik bir durumu mu etkilediği). Örneğin, depresif açıklayıcı tarza sahip bireyler olumsuz olayları içsel, kalıcı ve genel olarak nitelendirirken; iyimser açıklayıcı tarz bu faktörleri dışsal, geçici ve durumsal olarak ele alır. Bu bilişsel eğilim, bireyin stresle başa çıkma mekanizmalarını, psikolojik direncini ve depresyona yatkınlığını doğrudan belirler.
Etimoloji
Latince 'explicare' (açmak, açıklamak, berraklaştırmak) fiilinden türetilen 'explanatio' kökü ile Eski İngilizce 'stigel' (tarz, biçim, yöntem) kelimesinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Atfetme teorisi (attribution theory) ile sıklıkla karıştırılır; atfetme genel bir sosyal psikoloji süreci iken, açıklayıcı tarz kişinin olayları yorumlarken sergilediği kronikleşmiş ve yapısal bilişsel alışkanlığıdır.