Ana içeriğe atla
Psikoloji Sözlüğüm LogoPsikoloji Sözlüğüm

Öğrenilmiş Çaresizlik

Learned Helplessness

Tanım

Bireyin kontrol edemediği olumsuz uyarıcılara tekrar tekrar maruz kalması sonucunda, gelecekteki olası kaçınma veya kurtulma fırsatlarını değerlendirme motivasyonunu tamamen kaybetmesi durumu.

Örnek Vaka / Uygulama

Uzun süre iş arayıp mülakatlarda ard arda reddedilen bir bireyin, karşısına çıkan yeni ve çok daha kolay bir iş ilanına dahi 'nasılsa kabul edilmeyeceğim' diyerek başvurmaktan vazgeçmesi ve özgeçmişini bile güncellememesi öğrenilmiş çaresizliğin klasik bir insan davranışı yansımasıdır.

Derin Analiz

Martin Seligman ve J. Bruce Overmier’in öncülük ettiği bu fenomen, bilişsel ve davranışsal psikolojinin kesişim kümesinde yer alır. Organizma, geçmiş deneyimlerinde verdiği hiçbir tepkinin çevresel stresi değiştiremediğini gözlemlediğinde, bilişsel bir genelleme yaparak 'kontrol edilebilirlik' algısını yitirir. Nörobiyolojik düzeyde, bu durum özellikle ventromedial prefrontal korteksin (vmPFC) dorsal raphe çekirdeği üzerindeki inhibe edici kontrolünün zayıflaması ve serotonerjik aşırı aktivasyon ile ilişkilendirilir. Birey, eylemleri ile sonuçları arasındaki nedensel bağı kurma yetisini (outcome expectancy) askıya alır; bu da klinik bağlamda majör depresyon, apati ve pasivite tabanını besleyen ana bilişsel bozulmalardan birini oluşturur.

Etimoloji

İngilizce 'learned' [öğrenilmiş, deneyimle edinilmiş] ve 'helplessness' [çaresizlik, yardım edilemez durum] kelimelerinin birleşiminden oluşur; kökeni davranışçı psikoloji literatüründeki 'conditioning' [koşullanma] ve 'control' [kontrol] kavramlarına dayanır.

Karıştırmayın

Tükenmişlik sendromu (burnout) ile sıklıkla karıştırılır; tükenmişlik aşırı iş yükü ve kronik stres kaynaklı fiziksel/duygusal bitkinliği ifade ederken, öğrenilmiş çaresizlik temel olarak 'eylemlerin sonuçlar üzerinde hiçbir etkisinin olmadığı' yönündeki bilişsel inanca ve motivasyonel çöküşe odaklanır.

Keşfetmeye Devam Edin

Atıf Kuramı

Attribution Theory

Bireylerin gerek kendi gerekse başkalarının davranışlarının ardındaki nedenselliği açıklarken bu nedenleri içsel (kişisel) ya da dışsal (durumsal) etkenlere bağlama süreçlerini inceleyen sosyal psikoloji kuramıdır.

İncele

Kontrol Odağı

Locus Of Control

Bireylerin yaşamlarında gerçekleşen olayların sonuçlarını kendi çaba ve niteliklerine mi yoksa dışsal güçlere mi bağladıklarını belirleyen temel motivasyonel yönelim yapılaşmasıdır.

İncele

Bilişsel Çarpıtma

Cognitive Distortion

Bireyin gerçekliği hatalı, abartılı veya irrasyonel biçimde algılamasına yol açan kusurlu düşünce kalıplarıdır.

İncele