Ajzen-fishbein Modeli
Ajzen–fishbein Model
Tanım
Gerekçeli Eylem Teorisi'nin (Theory of Reasoned Action) temelini oluşturan, bireylerin tutumları ve sosyal normları aracılığıyla davranışsal niyetlerini ve nihai eylemlerini öngören orijinal teorik çerçeve.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik bir bağlamda, sigarayı bırakmak isteyen bir hastanın motivasyonunu değerlendiren bir sağlık psikoloğu bu modeli kullanır. Hasta sigaranın zararlı olduğunu düşünmektedir (tutamaç/tutum) ve çevresindeki doktorlar ile ailesi bırakmasını şiddetle istemektedir (öznel norm). Bu iki bileşenin yüksekliği hastanın sigarayı bırakma niyetini güçlendirir ve nihai davranışsal müdahalenin başarısını artırır.
Derin Analiz
Ajzen-Fishbein modeli, sosyal psikolojide tutum ile davranış arasındaki köprüyü kuran ilk sistematik bilişsel yapılardan biridir. Modelin temel varsayımı, insanların rasyonel bilgi işleyiciler olduğu ve bir davranışı gerçekleştirmeden önce o davranışın olası sonuçlarını ve sosyal çevrelerinin bu konudaki beklentilerini (öznel normlar) mantıksal bir süzgeçten geçirdikleridir. Bireyin belirli bir davranışı sergilemeye yönelik niyeti, o davranışa karşı geliştirdiği tutumun ve algılanan sosyal baskının birleşik bir fonksiyonudur. Bu yapı, daha sonra planlı davranış teorisine evrilerek sağlık psikolojisinden tüketici davranışlarına kadar geniş bir yelpazede insan eylemlerini modellemek için temel teşkil etmiştir.
Etimoloji
Amerikalı sosyal psikologlar Icek Ajzen ve Martin Fishbein'in soyadlarından türetilmiş olup, bilişsel süreçlerin davranışsal çıktıya dönüşüm mekanizmasını ifade eden tarihi bir model adıdır.
Karıştırmayın
Planlı Davranış Teorisi (Theory of Planned Behavior) ile sıklıkla karıştırılır; ayırt edici fark, Ajzen-Fishbein modelinin 'algılanan davranışsal kontrol' unsurunu içermemesi, yalnızca iradi kontrol altındaki davranışlara odaklanmasıdır.