Planlı Davranış Teorisi
Theory Of Planned Behavior
Tanım
Bireylerin niyetlerini ve davranışlarını; tutumlar, öznel normlar ve algılanan davranışsal kontrol olmak üzere üç temel bilişsel bileşenin şekillendirdiğini öne süren sosyal psikolojik model.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik bir bağlamda, diyabet hastasının sağlıklı beslenme programına uyum sağlaması incelenirken bu model kullanılır. Hastanın diyete karşı olumlu tutumu (kan şekerini düşüreceğine inanması) ve ailesinin desteği (öznel norm) yüksek olabilir; ancak hastanın maddi imkansızlıklar veya zaman darlığı nedeniyle sağlıklı gıdaya erişemeyeceğini düşünmesi (düşük algılanan davranışsal kontrol), niyet güçlü olsa bile davranışın gerçekleşmesini engeller.
Derin Analiz
Planlı Davranış Teorisi, Gerekçeli Eylem Teorisi'nin (Theory of Reasoned Action) yetersiz kaldığı, bireyin iradesi dışındaki kısıtları açıklamak amacıyla Icek Ajzen tarafından geliştirilmiştir. Model, insan eyleminin en yakın belirleyicisinin davranışsal niyet olduğunu kabul eder. Bu niyet ise üç ana psikolojik mekanizma tarafından beslenir: 1) Davranışa yönelik tutum (eylemin olumlu veya olumsuz değerlendirilmesi), 2) Öznel normlar (sosyal çevre baskısı ve beklentileri), 3) Algılanan davranışsal kontrol (bireyin o davranışı gerçekleştirme yeteneğine ve kaynaklarına olan inancı). Özellikle sağlık psikolojisinde sigarayı bırakma, egzersiz yapma veya tedaviye uyum gibi karmaşık insan eylemlerinin tahmin edilmesinde ampirik olarak test edilmiş ve istatistiksel gücü yüksek bir çerçeve sunar.
Etimoloji
İngilizce 'planned' (planlanmış, tasarlanmış) ve 'behavior' (davranış) kelimelerinin Icek Ajzen tarafından bir araya getirilmesiyle türetilmiştir. Kökleri sosyal psikoloji ve karar verme teorilerine dayanır.
Karıştırmayın
Gerekçeli Eylem Teorisi (Theory of Reasoned Action) ile sıklıkla karıştırılır; ancak Gerekçeli Eylem Teorisi modelinde 'algılanan davranışsal kontrol' bileşeni yer almaz ve yalnızca iradi kontrol altındaki davranışları açıklar.
Keşfetmeye Devam Edin
Öznel Norm
Öznel Norm
Subjective Norm
Bireyin, kendisi için önemli kişilerin (referans gruplarının) belirli bir davranışı sergileyip sergilememesi gerektiğine dair inançlarını algılama biçimi.
İncele
Algılanan Davranışsal Kontrol
Algılanan Davranışsal Kontrol
Perceived Behavioral Control
Bir bireyin belirli bir davranışı gerçekleştirmenin ne kadar kolay veya zor olduğuna dair öznel inancı ve kendi eylemleri üzerindeki hakimiyet algısı.
İncele