Deiksis
Deixis
Tanım
Anlamı, kullanıldığı bağlama, konuşmacının konumuna ve zamana göre değişen sözcük veya ifadelerin kullanımı.
Örnek Vaka / Uygulama
'Bu kalemi bana verir misin?' cümlesindeki 'bu', 'bana' ve cümledeki zaman kipi, ancak konuşmacının elindeki nesneyi işaret etmesi ve o anki ortak fiziksel gerçekliği paylaşması durumunda bir anlam ifade eder.
Derin Analiz
Dilbilimde ve bilişsel bilimlerde deiksis (gösterimsellik), dilin fiziksel ve sosyal gerçeklikle bağ kurduğu temel mekanizmalardan biridir. Kişisel zamirler (ben, sen), işaret zamirleri (bu, şu) ve zarflar (burada, şimdi) gibi ifadeler bağlamsal referans olmadan anlamsal bir tamlığa sahip değildir. Bilişsel perspektiften bakıldığında, deiksis bireyin benmerkezci (egocentric) uzay algısını ve 'ben-burada-şimdi' üçgenindeki öznel konumlanışını dile yansıtma biçimidir. Klinik nöropsikoloji bağlamında, özellikle pragmatik dil bozuklukları, şizofreni spektrumu veya sağ yarımküre hasarlarında hastaların deiktik shift (gösterimsel kaydırma) becerilerinde bozulmalar görülebilir; bu durum onların başkalarının bakış açısını alma (theory of mind) yetersizlikleriyle doğrudan ilişkilidir.
Etimoloji
Antik Yunanca 'δεῖξις' (deixis) sözcüğünden türetilmiş olup 'gösterme, teşhir, kanıt' anlamına gelir.
Karıştırmayın
Anafor (anaphora) ile sıklıkla karıştırılır; anafor metin içindeki diğer kelimelere referans verirken, deiksis doğrudan metin dışı fiziksel bağlama ve duruma referans verir.