Denek Rolü
Subject Role
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Bir bellek araştırmasında, katılımcı araştırmacının hipotezinin 'yaşlıların daha az hatırladığı' yönünde olduğunu sezdiğinde, 'iyi denek' rolüne bürünerek daha genç görünmek için bilinçsizce aşırı çaba sarf edebilir veya tam tersi, hipotezi boşa çıkarmak için 'olumsuz denek' rolünü seçip hafıza testlerinde kasıtlı olarak düşük performans gösterebilir.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve metodolojide, 'denek rolü' kavramı, laboratuvar ortamının yapaylığından ve talep özelliklerinden (demand characteristics) doğrudan beslenir. Katılımcılar pasif birer veri kaynağı olmaktan öte, kendilerine sunulan ipuçlarını (araştırmacının beklentileri, hipotez tahminleri, sosyal istenirlik baskısı) yorumlayarak aktif bir rol üstlenirler. Bu durum Martin Orne'un talep özellikleri teorisinde ayrıntılı olarak incelenmiştir. Denekler; iyi denek, olumsuz denek, endişeli denek veya sadık denek gibi çeşitli alt roller benimseyebilirler. Bu psikolojik maskeler veya stratejiler, iç geçerliliği (internal validity) ciddi biçimde tehdit eden sistematik hata varyansına yol açar. Ölçülmek istenen psikolojik yapı değil, katılımcının o anki rolü gereği sergilediği performans ya da direnç haline gelir.
Etimoloji
Latince 'subiectus' (altına atılmış, maruz kalan) kelimesinden türetilen 'subject' (denek/özne) ve Eski Fransızca 'role' (aktörün oynadığı parça/rol) kelimelerinin birleşiminden oluşur.
Karıştırmayın
Talep Özellikleri (Demand characteristics - deneklerin rolü seçmesine neden olan çevresel ipuçları) ve Sosyal İstenirlik Yanlılığı (Social desirability bias - kişinin kendini olduğundan daha olumlu gösterme eğilimi).
Keşfetmeye Devam Edin
Talep Özellikleri
Talep Özellikleri
Demand Characteristics
Bir deney veya araştırma sürecinde, katılımcıların araştırmacının beklentilerini veya çalışmanın amacını tahmin ederek kendi davranışlarını buna göre istem dışı değiştirmesine yol açan ipuçları.
İncele