Talep Özellikleri
Demand Characteristics
Tanım
Bir deney veya araştırma sürecinde, katılımcıların araştırmacının beklentilerini veya çalışmanın amacını tahmin ederek kendi davranışlarını buna göre istem dışı değiştirmesine yol açan ipuçları.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni geliştirilen bir kaygı azaltıcı ilacın test edildiği bir deneyde, araştırmacının katılımcılara sürekli olarak 'İlacı aldıktan sonra rahatlama hissettiniz mi?' şeklinde yönlendirici sorular sorması veya katılımcılara verilen formda sadece olumlu duygudurum belirten maddelerin ağırlıkta olması, talep özelliklerini tetikler. Katılımcılar araştırmacının kendilerinden iyileşme beklediğini sezerek gerçekte olduğundan daha az kaygılı olduklarını bildirirler.
Derin Analiz
Deneysel psikoloji ve metodolojide, içsel geçerliği en çok tehdit eden örtücü değişkenlerden biridir. Katılımcılar pasif birer veri kaynağı değildir; laboratuvar ortamına girdikleri andan itibaren durumun ne anlama geldiğini anlamlandırmaya çalışırlar. Araştırmacının beden dili, kullanılan ölçeklerin yapısı, laboratuvarın fiziksel düzeni veya araştırmanın adı gibi unsurlar istem dışı birer 'talep' yaratır. Bu durum, katılımcının ya hipotezi doğrulamaya çalışan 'iyi katılımcı' rolüne bürünmesine ya da hipotezi sabote etmeye çalışan dirençli bir tutum sergilemesine neden olur. Kontrol etmek için körleme yöntemleri, aldatmaca (deception) ve sonrasında yapılan detaylı sorgulama (debriefing) teknikleri kullanılır.
Etimoloji
İngilizce 'demand' [talep etmek, zorlamak] ve 'characteristic' [karakteristik, belirgin özellik] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Deneysel ortamlarda katılımcıların algıladığı örtük beklentileri nitelendirir.
Karıştırmayın
Deneyci etkisi (experimenter effect) ile sıklıkla karıştırılır. Deneyci etkisi, araştırmacının kendi önyargılarını katılımcıya farkında olmadan aktarmasını ifade ederken; talep özellikleri, katılımcının çevredeki ipuçlarından yola çıkarak araştırmacının beklentisini kendi zihninde kurgulamasını ve davranışını buna göre ayarlamasını ifade eder.