Deneyci Etkisi
Experimenter Effect
Tanım
Araştırmacının katılımcılarla etkileşimi veya gözlem, ölçüm ve analiz süreçlerindeki istem dışı hataları yoluyla araştırma sonuçlarını kendi beklentileri doğrultusunda istemeden manipüle etmesi durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni bir antidepresanın etkinliğini test eden bir klinik araştırmada, ilacı uygulayan psikiyatristin hangi hastanın gerçek ilaç, hangi hastanın plasebo aldığını bilmesi (körleme eksikliği), hastaların iyileşme belirtilerini değerlendirirken istemeden daha olumlu puanlar vermesine ve sonuçların taraflı çıkmasına neden olur.
Derin Analiz
Metodolojik geçerliliğin en sinsi tehditlerinden biri olan deneyci etkisi, deneysel tarafsızlığın psikolojik ve procedural dinamikler nedeniyle nasıl zedelenebileceğini inceler. Bu fenomen iki ana kolda incelenir: Birincisinde, araştırmacının yaş, cinsiyet, ırk gibi demografik özellikleri veya tutumları katılımcıların davranışlarını doğrudan şekillendirir (örneğin talep özellikleri). İkincisinde ise araştırmacının hipotezini doğrulama arzusu, veri toplama veya kaydetme aşamasında seçici algıya ve istem dışı hatalara yol açarak bulguları dolaylı yoldan saptırır. Çift kör (double-blind) desenler ve standardize edilmiş protokoller bu hatayı minimize etmek için tasarlanmıştır.
Etimoloji
İngilizce 'experimenter' (Latince 'experimentum': deneme, tecrübe) ve 'effect' (Latince 'efficere': gerçekleştirmek, sonuçlandırmak) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Talep özellikleri (demand characteristics - katılımcının araştırmanın amacını tahmin edip ona göre davranması) ve plasebo etkisi (katılımcının beklentisiyle iyileşme göstermesi). Deneyci etkisi tamamen araştırmacının öznel müdahalesi veya hatasıyla ilgilidir.