Dolaylı İlişki
İndirect Relationship
Tanım
Yapısal eşitlik modellemesinde, iki değişken arasındaki korelasyonun araya giren üçüncü bir değişken (aracı değişken) aracılığıyla kurulduğu ilişki biçimi.
Örnek Vaka / Uygulama
Klinik psikoloji araştırmalarında, bireyin yaşının (bağımsız değişken) iş tatmini (bağımlı değişken) üzerindeki etkisini incelerken araya giren gelir düzeyi (aracı değişken) bir dolaylı ilişki örneğidir. Yaş doğrudan iş tatminini belirlemez; ancak yaşa bağlı olarak maaş oranının artması, iş tatminini dolaylı yoldan etkiler.
Derin Analiz
İstatiksel ve psikometrik modellemede, dolaylı ilişki iki değişken arasındaki toplam etkinin bir kısmının veya tamamının bir aracı (mediator) mekanizma üzerinden yürüdüğünü gösterir. Doğrudan nedenselliğin aksine, bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki yansıması doğrudan bir hat üzerinden değil, sistemdeki başka bir latent (gizli) ya da gözlenen değişkeni modüle ederek gerçekleşir. Özellikle çok değişkenli analizlerde, bu etkinin matematiksel olarak ayrıştırılması (örneğin Sobel testi veya bootstrapping yöntemleriyle) psikolojik süreçlerin ardındaki gizli mekanizmaların anlaşılmasında kritik bir rol oynar. Literatürde sıklıkla negatif korelasyon kavramıyla karıştırılması, metodolojik okuryazarlıktaki yaygın bir yanılgıdır.
Etimoloji
Latince 'directus' (doğrudan, düz) kelimesinden türetilen 'direct' sıfatına 'in-' (olumsuzluk/karşıtlık ön eki) ve 'de-' (aşağı/öteye) köklerinin eklenmesiyle oluşan 'indirect' (dolaylı) ile, Latince 'relatio' (bağlantı, ilişki) kelimesinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Negatif ilişki (terimin yanlışlıkla ters yönlü korelasyon olarak anlaşılması) ve doğrudan ilişki (aracı değişken olmaksızın kurulan bağlantı).