Dolaylı Söz Edimi
İndirect Speech Act
Tanım
Örnek Vaka / Uygulama
Bir psikoterapi seansında danışanın terapiste yönelttiği 'Bugün saatimiz biraz erken mi bitti sanki?' sorusu, zaman dilimi hakkında bilgi talep eden masum bir bilgi verme isteği değil; seansın uzatılmasına yönelik örtük bir talep veya terk edilme kaydına işaret eden dolaylı bir söz edimidir.
Derin Analiz
Dolaylı söz edimleri, psikolinguistik ve bilişsel pragmatizmde, konuşmacının niyet ettiği illoküsyonel güç (eylemin amacı) ile ifadenin loküsyonel biçimi (sözdizimsel yapı) arasındaki uyumsuzluk veya ayrışma temelinde incelenir. John Searle'ün söz edimi teorisinde ele alınan bu olgu, bireyin karşısındaki kişinin zihin teorisini (theory of mind) aktif olarak kullanmasını gerektirir. Örneğin, 'Burası çok soğuk!' cümlesi biçimsel olarak bir durum tespiti (konstatif) gibi görünseም de, pragmatik bağlamda bir ricanın (komandif) dolaylı aktarımıdır. Bilişsel düzeyde bu süreç, dinleyicinin kelimelerin kelimesi kelimesine anlamının ötesine geçerek, sosyal normlar, kibarlık ilkeleri ve ortak zemin (common ground) verileri üzerinden hızlı bir çıkarımsal (conversational inference) hesaplama yapmasını zorunlu kılar.
Etimoloji
Karıştırmayın
Doğrudan söz edimleri (direct speech acts) ile karıştırılır; doğrudan söz edimlerinde ifadenin gramatik formu ile eylem amacı birebir örtüşür (Örn: 'Pencereyi kapat').