Ergatif
Ergative
Tanım
Geçişli veya geçişsiz olarak kullanılabilen ve aynı nesneyi aynı eylemin hem öznesi hem de nesnesi konuma getirebilen fiil türü.
Örnek Vaka / Uygulama
'Çocuğu uyuttum' cümlesinde 'çocuk' sözcüğü geçişli fiilin nesnesiyken, 'çocuk uyudu' veya ergatif yapıya yakın dillerdeki 'çocuk uyandı' benzeri geçişsiz kullanımlarda eylemi yaşayan ama dışsal bir fail tarafından tetiklenen özne konumuna evrilir. İngilizcedeki 'The window broke' (Pencere kırıldı) ve 'I broke the window' (Pencereyi kırdım) ikilisi ergatif fiile kusursuz bir örnektir.
Derin Analiz
Psikolinguistik ve bilişsel dilbilim bağlamında ergatiflik, eylemin faili ile nesnesi arasındaki zihinsel haritalandırmayı ve argüman yapısını inceleyen kritik bir olgudur. Geçişli bir tümcede nesne konumunda bulunan öğenin, geçişsiz kullanımda özne pozisyonuna geçmesi (örneğin 'kapıyı kapattım' ile 'kapı kapandı' cümlelerindeki 'kapı' sözcüğü), insan beyninin nedensellik ve faillik (agency) atfetme mekanizmalarını doğrudan yansıtır. Üretken dilbilgisinde ve vaka dilbilgisinde, bu tür yapılar sözdizimsel türetimin ve anlamsal rollerin (theta rolleri) evrensel bilişsel temellerini anlamak adına derinlemesine incelenir.
Etimoloji
Fransızca ergatif sözcüğünden, Yunanca 'ergatēs' (işçi, çalışan) kelimesine dayanmakta olup, 'ergon' (iş, eylem) kökünden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Edilgen (passive) çatı ile sıklıkla karıştırılır; ancak edilgen çatıda morfematik bir işaretçi (ek) zorunluyken, ergatif fiiller herhangi bir ek almadan doğrudan özne-nesne yer değiştirmesine imkan tanır.