Eylem Kuramı
Action Theory
Tanım
İnsan davranışını, çevresel bağlam ve mevcut durum referansıyla, bireyin bilinçli niyetleri ve hedefe yönelik iradi süreçleri aracılığıyla açıklayan kuramsal yaklaşımlar bütünüdür.
Örnek Vaka / Uygulama
Yeni bir yazılım sistemine geçiş yapan bir finans şirketindeki bir analistin, karmaşık arayüzde hata yapmamak için adımları zihninde planlaması, olası sistem yanıtlarını yordaması ve hedefe ulaşmak için bilinçli operasyonel kararlar alması eylem kuramının bilişsel iş sahasındaki somut bir yansımasıdır.
Derin Analiz
Tarihsel kökleri Wilhelm Wundt'un irade psikolojisine (Volitionspsychologie) kadar uzanan eylem kuramı, insan davranışını salt uyarıcı-tepki (U-T) mekanizmalarına indirgeyen mekanistik yaklaşımları reddeder. Bireyi, çevresiyle etkileşim halindeyken gelecekteki olası sonuçları yordayan, plan yapan ve bu doğrultuda bilinçli seçimler yaparak hareket eden aktif bir özne olarak konumlandırır. Bilişsel ve örgütsel psikolojide, karmaşık iş, görev ve karar süreçlerinin ardındaki zihinsel mimariyi modellemek amacıyla kullanılır. Davranış, hiyerarşik bir yapı arz eder; en üstte genel niyetler ve amaçlar yer alırken, bu amaçlar alt düzey operasyonel birimlere ve somut davranışsal çıktı وفياته dönüşür. Bilişsel yapılar ile dışsal çevresel talepler arasındaki iteratif geri bildirim döngüleri, kuramın merkezindedir.
Etimoloji
Latince 'actio' (yapma, eylem, hareket) sözcüğünden türetilmiştir; kökeni 'agere' (hareket ettirmek, yapmak, yönlendirmek) fiiline dayanır.
Karıştırmayın
Edimsel koşullanma (operant conditioning) ile sıklıkla karıştırılır; ancak edimsel yaklaşım davranışı dışsal pekiştireçler ve ceza mekanizmalarıyla açıklarken, eylem kuramı içsel niyetleri, bilinçli hedefleri ve öz-düzenleme süreçlerini merkeze alır.