Bilişsel Model
Cognitive Model
Tanım
Düşünce ve zihinsel operasyonların teorik görünümünü sunan; gözlemlenen olguları açıklayan ve gelecekteki davranışlar için öngörülerde bulunan içsel temsil sistemidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Sosyal anksiyete bozukluğu olan bir bireyin topluluk önünde konuşurken 'kesinlikle rezil olacağım' şeklindeki bilişsel modeli, onun kalp atışını dinlemesine, dikkatini içsel tehditlere odaklamasına ve sonuç olarak kaçınma davranışı sergilemesine neden olur. Terapist, bu döngüsel bilişsel modeli danışanla birlikte deşifre ederek yeni ve adaptif bir modelin yerleşmesini sağlar.
Derin Analiz
Bilişsel model, insan zihninin dış dünyadan aldığı verileri nasıl işlediğini, kodladığını, sakladığını ve geri çağırdığını simüle eden soyut bir mimari sunar. Bilişsel bilimler ve nöropsikoloji kesişiminde yer alan bu modeller; kutu-ok (box-and-arrow) akış şemalarından, karmaşık matematiksel formalizasyonlara ve bilgisayarlı simülasyonlara kadar geniş bir yelpazede incelenir. Bireyler, çevrelerindeki uyarıcıları doğrudan almak yerine, zihinsel şemaları aracılığıyla süzerek içsel bir gerçeklik inşa ederler. Bu süreç; algı, dikkat, bellek ve yürütücü işlevlerin dinamik etkileşimiyle gerçekleşir. Klinik düzlemde ise bu modeller, bireyin işlevsiz inançlarını ve otomatik düşünce kalıplarını haritalandırarak bilişsel terapi müdahalelerine teorik altyapı sağlar.
Etimoloji
Latince 'cognitio' (bilme, tanıma, kavrama) kökünden türetilen 'cognitive' sıfatı ile Eski Yunanca 'mousikos' kökünden evrilen ve temsil/taslak anlamına gelen 'model' kelimesinin birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Bilişsel şema ile sıklıkla karıştırılır. Şema, uzun süreli bellekte depolanan daha durağan ve genel inanç yapılarını ifade ederken; bilişsel model, anlık bilgi işleme akışını ve bu akışın davranışsal çıktılara dönüşme mekanizmasını dinamik bir süreç olarak ele alır.