Şema
Scheme / Schema
Tanım
🔹 1. (scheme):
Bireyin dış dünyayı algılamasını, organize etmesini ve yorumlamasını sağlayan, deneyimler yoluyla biçimlenen temel bilişsel yapı.
🔹 2. (schema):
Bir kavram, nesne veya durum hakkındaki bilgileri organize eden, algı, yorum ve problem çözme süreçlerine rehberlik eden soyut zihinsel yapı.
Örnek Vaka / Uygulama
🔹 1. (scheme): Yenidoğan bir bebeğin doğuştan sahip olduğu emme şeması, zamanla annenin memesini, biberonu, kendi parmağını ve hatta oyuncakları kapsayacak şekilde genişler ve modifiye olur. Benzer şekilde, bir çocuğun dört ayaklı ve tüylü her hayvanı 'köpek' olarak etiketlemesi, ilerleyen yaşlarda bu şemanın 'kedi' veya 'koyun' gibi alt kategorilerle ayrışarak yeniden yapılandırılmasına örnektir. 🔹 2. (schema): Bir klinisyenin danışanıyla yaptığı seans sırasında, danışanın 'Herkes beni terk edecek' inancını incelemesi. Burada danışanın zihnindeki 'terk edilme şeması', en masum ve nötr sosyal ipuçlarını bile (örneğin bir arkadaşın mesajına geç dönmesini) 'kanıt' olarak algılamasına ve bu yönlü çarpıtılmış bir yorum üretmesine neden olur.
Derin Analiz
🔹 1. (scheme):
Jean Piaget'nin bilişsel gelişim kuramının merkezinde yer alan şema kavramı, bireyin çevresindeki uyarıcıları anlamlandırması için kullandığı zihinsel kategorileri ifade eder. Yeni bilgiler, özümseme (assimilation) ve uyumsama (accommodation) süreçleri aracılığıyla mevcut şemalara entegre edilir ya da şemaların yapısı değiştirilir. Bilişsel mimaride şemalar, karmaşık verileri hızlıca işleme sokan ve karar verme süreçlerini hızlandıran birer heuristik harita işlevi görür. Nöropsykolojik düzeyde ise prefrontal korteks ve parietal ağlar arasındaki sinaptik bağlantıların deneyimle güçlenmesiyle konsolide olan nöral ağ kalıplarına karşılık gelir.
🔹 2. (schema):
Bilişsel psikoloji ve nörobiliş bağlamında şemalar, beyindeki bellek ağlarının organize olma biçimini temsil eder. Frederic Bartlett'in öncü çalışmaları ve daha sonra Jean Piaget'nin gelişim kuramı ile bilişsel literatüre kazandırılan bu yapılar, dış dünyadan gelen devasa veri akışını filtreleyerek bilişsel yükü azaltır. Bireyin geçmiş deneyimleri, kültürel kodları ve öğrenme yaşantıları aracılığıyla şekillenir. Asimilasyon (özümseme) ve akomodasyon (uyumsama) mekanizmaları sayesinde sürekli güncellenir veya yeniden yapılandırılır. Klinik psikolojide, özellikle erken dönem uyumsuz şemalar, kişinin kendisi ve dış dünya hakkında geliştirdiği kalıplaşmış, işlevsel olmayan inanç sistemlerinin temelini oluşturur.
Etimoloji
Karıştırmayın
🔹 1. (scheme):
Genellikle 'schema' ile eş anlamlı kullanılsa da klinik psikolojide Aaron Beck ve Jeffrey Young'ın tanımladığı 'erken dönem uyumsuz şemalar' (core maladaptive schemas) ile karıştırılmamalıdır; buradaki 'scheme' daha geniş bir bilişsel organizasyon planını ifade eder.
🔹 2. (schema):
Senaryo (script) terimi ile sıklıkla karıştırılır; şema durumsal ve nesnesel bilgi bütünlerini kapsarken, senaryo belirli bir olayın zamansal akışını ve ardışık eylem basamaklarını içerir.
Keşfetmeye Devam Edin
Özümseme
Özümseme
Assimilation
Dışarıdan gelen yeni bilgilerin, algıların veya kültürel unsurların, bireyin mevcut zihinsel şemaları ya da sosyal yapısı tarafından içine alınarak bütünleştirilmesi.
İncele
Bilişsel Gelişim
Bilişsel Gelişim
Cognitive Development
Algılama, bellek, kavram oluşturma, problem çözme ve akıl yürütme gibi zihinsel süreçlerin doğumdan yetişkinliğe uzanan büyüme ve olgunlaşma seyri.
İncele
Bilişsel Yapı
Bilişsel Yapı
Cognitive Construct / Cognitive Structure
🔹 1. (cognitive construct): Bireyin dış dünyadan edindiği bilgileri organize etmek, yorumlamak ve anlamlandırmak için zihninde oluşturduğu soyut şemalar, kavramlar ve modeller bütünü. 🔹 2. (cognitive structure): Bireyin çevresel dünyayı anlamlandırmasını, bilgiyi organize etmesini ve depolamasını sağlayan zihinsel çerçeve, şema veya kalıp.
İncele