Eyleme Dayalı Model
Action-based Model
Tanım
Bilişsel çelişkinin, olumsuz sonuçların yokluğunda bile tutarsızlığın tek başına yeterli olduğu ve çevredeki nesnelere yönelik net eylem eğilimlerinin adaptif doğasından kaynaklandığını öne süren kuramsal model.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir kişinin sağlıklı beslenmeyi savunmasına rağmen gece yarısı yüksek kalorili tatlı yemesi, olumsuz bir dış sonuç doğurmasa bile (örneğin kilo almasa dahi) eyleme dayalı model çerçevesinde bilişsel çelişki yaratır. Bireyin zihni 'tatlı ye' yaklaşma eğilimi ile 'sağlıklı beslen' kaçınma eğilimi arasında sıkışır; bu çatışma, gelecekteki davranışları tutarlı kılmak için tutum değişimini tetikler.
Derin Analiz
Amerikalı psikolog Eddie Harmon-Jones tarafından ortaya atılan eyleme dayalı model, klasik bilişsel çelişki kuramına farklı bir mekanistik bakış açısı getirir. Geleneksel 'olumsuz sonuçlar' hipotezinin aksine, bu model tutarsızlığın huzursuzluk yaratmasının temel sebebinin, organizmanın çevreye karşı net yaklaşma veya kaçınma eğilimlerini (action tendencies) sekteye uğratması olduğunu savunur. Nörobiyolojik düzeyde, çelişkili bilişler motor planlamayı ve karar alma süreçlerini çatışmalı bir şekilde aktive ederek bireyi uyumsuz bir eylemsizlik durumunda bırakır. Bu durum, anterior singulat korteks ve prefrontal devrelerdeki bilişsel çatışma sinyalleriyle paralellik gösterir ve organizma bu çelişkiyi çözerek yeniden kararlı bir eylem akışına dönmeye motive olur.
Etimoloji
Latince 'actio' (yapma, eylem, hareket) ve 'modus' (ölçü, biçim, model) sözcüklerinin bileşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Yeni-Görünüm Kuramı (New-Look Theory) ve Öz-Tutarlılık Perspektifi (Self-Consistency Perspective). Yeni-görünüm kuramı çelişkinin sorumluluk ve olumsuz sonuç algısına odaklanırken, eyleme dayalı model doğrudan motor ve davranışsal eylem eğilimlerinin engellenmesine odaklanır.
Keşfetmeye Devam Edin
Bilişsel Çelişki
Cognitive Dissonance
Bilişsel sistemdeki iki veya daha fazla inanç, tutum veya davranış arasında tutarsızlık olduğunda ortaya çıkan ve bireyde güçlü bir motivasyonel gerilim yaratan hoş olmayan psikolojik durum.
Yaklaşma-kaçınma Çatışması
Approach–avoidance Conflict
Tek bir hedefin veya seçeneğin hem arzu edilen olumlu yönleri hem de istenmeyen olumsuz sonuçları barındırdığı durumlarda yaşanan motivasyonel ikilemdir.