Hayranlık Ve Haşinlik (awe)
Awe
Tanım
Fiziksel güzellik, olağanüstü yetenekler veya ahlaki üstünlük karşısında hissedilen; bireyin zihinsel şemalarını zorlayacak kadar büyük ve kavranması güç bir uyarıcıya verilen hayranlık, yücelik ve saygı karışımı karmaşık duygu.
Örnek Vaka / Uygulama
Grand Canyon'un kenarında durup metrelerce uzanan uçuruma ve katmanlı jeolojik yapıya bakan bir bireyin, aniden kendi gündelik dertlerinin ne kadar küçük olduğunu fark etmesi, tüylerinin ürpermesi, zaman algısının yavaşlaması ve derin bir saygı ile küçüklük hissi harmanını deneyimlemesi.
Derin Analiz
Duygumbilimsel ve bilişsel perspektiften bakıldığında, hayranlık ve haşinlik (awe) deneyimi iki temel bileşenden oluşur: 'Vastness' (büyüklük, hudutsuzluk) ve 'accommodation' (bilişsel uyumlanma). Birey, algısal veya kavramsal çerçevelerine sığdıramayacağı kadar devasa bir uyarıcıyla (doğa olayları, kozmik yapılar, insan üstü başarılar veya derin ahlaki erdemler) karşılaştığında mevcut zihinsel şemaları yetersiz kalır. Bu durum, anlık bir bilişsel duraksamaya ve ardından şemaların genişletilmesine yol açar. Nörobiyolojik düzeyde, bu duygu durumunun varsayılan mod ağını (default mode network - DMN) baskılayarak benlik algısını (self-transcendence) azalttığı, bireyin kendini daha büyük bir bütünün parçası olarak hissetmesini sağladığı ve vagal tonu aktive ederek prososyal davranışları tetiklediği fMRI ve psikofizyolojik çalışmalarla ortaya konmuştur.
Etimoloji
Eski İngilizce 'ege' (korku, dehşet, saygı) kelimesinden türetilmiş olup, köken olarak Proto-Cermen dilindeki *aganą (korkmak) ve hatta Hint-Avrupa kökenli *ogh- (korku, ürperme) köküne dayanmaktadır; tarihsel süreçte korku içeren saygıdan yüce karşısında duyulan büyülenme haline evrilmiştir.
Karıştırmayın
Şaşkınlık (surprise) ve korku (fear) ile sıklıkla karıştırılır; ancak şaşkınlık kısa süreli ve beklenmedik durumlara verilen nötr bir tepkiyken, korku kaçış motivasyonu barındırır. Hayranlık ise korkunun hafif bir tedirginlik tonunu barındırabilmesine rağmen temelinde yüceliğe duyulan derin bir çekim ve saygı barındırır.