Hipotetik Buyruk
Hypothetical İmperative
Tanım
Belli bir amaca ulaşmak için hangi eylemin gerçekleştirilmesi gerektiğini koullu bir şekilde bildiren pratik akıl kuralıdır.
Örnek Vaka / Uygulama
'Eğer tıp fakültesini bitirip iyi bir hekim olmak istiyorsan, düzenli olarak anatomi çalışmalısın' önermesi klasik bir hipotetik buyruktur; zira hekim olma arzusu olmadığında çalışmama eylemi ahlaki bir çelişki yaratmaz.
Derin Analiz
Immanuel Kant'ın ahlak ve eylem felsefesinde temellendirdiği hipotetik buyruk, 'Eğer X amacına ulaşmak istiyorsan, Y eylemini yap' formülüyle özetlenen araçsal bir rasyonellik ilkesidir. Buradaki zorunluluk mutlak değil, bireyin öznel arzularına veya dışsal hedeflerine bağlıdır (koşulludur). Kesin buyruğun (categorical imperative) aksine, evrenselleştirilebilir bir yasa niteliği taşımaz ve ahlaki bir değerden ziyade beceri veya ihtiyat kurallarını barındırır. Bilişsel karar verme süreçlerinde bireyin maliyet-fayda analizi yaparken kullandığı araçsal akıl yürütme mekanizmalarının felsefi izdüşümüdür.
Etimoloji
Antik Yunanca 'hypothetos' (varsayımsal, hipoteze dayalı) ve Latince 'imperativus' (buyurucu, emir niteliğinde) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Kesin buyruk (categorical imperative) ile karıştırılır; kesin buyruk hiçbir koşula bağlı olmaksızın, her koşulda herkes için geçerli evrensel bir ahlak yasasıdayken, hipotetik buyruk tamamen belirli bir sonuca yönelik araçsal bir koşula dayanır.