İvmelenme-yavaşlama Yaralanması
Acceleration–deceleration İnjury
Tanım
Başın ani bir şekilde harekete geçmesi veya aniden durması sonucu oluşan ve ak madde yollarında yaygın gerilmeye, kanamaya ve nörolojik bozulmalara yol açan bir kafa travması türüdür.
Örnek Vaka / Uygulama
Yüksek hızda seyir halindeyken ani fren yaparak duran veya arkadan çarpışma yaşayan bir sürücünün emniyet kemeri sayesinde gövdesi sabitlenmesine rağmen başının öne ve arkaya doğru kamçı hareketi (whiplash) yapması, beyin içinde bu tip bir ivmelenme-yavaşlama yaralanmasının oluşmasına tipik bir örnektir.
Derin Analiz
Bu travma türü, fiziksel olarak kuaterner veya açısal kuvvetlerin kafatasına etki etmesiyle karakterizedir. Beyin parankimi omurilik sıvısı içinde askıda bulunduğundan, kafatası ani bir hız değişimine uğradığında beyin dokusu bu harekete eylemsizlik prensibi gereği gecikmeli olarak katılır. Bu durum, beyin dokusunun farklı yoğunluktaki katmanları arasında makaslama (shearing) kuvvetleri yaratır. Özellikle ak madde yollarındaki aksonlar bu gerilmeden doğrudan etkilenir; mikroskopik düzeyde aksonal hasar (diffüz aksonal yaralanma - DAY) ve bunu takip eden ikincil yaralanma mekanizmaları (örn. intraselüler kalsiyum akışı, mitokondriyal disfonksiyon ve inflamatuar biyokimyasal kaskatlar) devreye girer. Klinik olarak frontal ve temporal lobların tabanında hasar sık görülür ve bu da yürütücü işlev bozuklukları, kişilik değişimleri ve bellek kayıplarıyla sonuçlanır.
Etimoloji
Latince 'acceleração' [hızlanma, ad. ad: ad + celer [hızlı]] ve 'deceleratio' [yavaşlama] kelimelerinin İngilizce bileşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Künt kafa travması (blunt head trauma) ile sıklıkla karıştırılır; künt travma daha çok darbe alan bölgesel kafatası ve yüzeyel beyin hasarlarını kapsarken, ivmelenme-yavaşlama yaralanması kafaya doğrudan darbe almadan, hareketin kendisinden kaynaklanan diffüz iç hasarları ifade eder.