Kritik Dönem
Critical Period
Tanım
Organizmanın yaşam döngüsünde, belirli çevresel uyaranlara karşı en yüksek duyarlılığa sahip olduğu ve bu pencere kaçırıldığında ilgili işlevin normal olarak kazanılamadığı hassas gelişim evresi.
Örnek Vaka / Uygulama
Görsel yoksunluk deneylerinde, doğumdan sonraki ilk aylarda tek gözü kapatılan kedilerin lateral genikülat çekirdeğindeki sinaptik bağlantıların kalıcı olarak zarar görmesi ve bu gözle ilgili kortikal temsil alanlarının çülmesi, kritik dönemin katı biyolojik sınırlarını net bir şekilde ortaya koyar.
Derin Analiz
Nörobiyolojik temelde kritik dönemler, merkezi sinir sistemindeki nöronal plastisitenin ve sinaptogenezin doruk noktasına ulaştığı zaman dilimlerini ifade eder. Bu süreç, deneyime bağlı plastisitenin (experience-dependent plasticity) genetik olarak programlanmış temporal sınırları içinde işler. Özellikle duyusal sistemler (örneğin görme korteksi) ve dil edinimi üzerinde yapılan çalışmalar, bu zaman aralığında uygun çevresel girdinin eksikliğinin, sinaptik devrelerin kalıcı olarak bozulmasına veya yeniden organize olmasına yol açtığını göstermektedir. Hassas dönem (sensitive period) kavramından farkı, kritik dönemin sınırlarının çok daha keskin ve bu dönemi takip eden telafi mekanizmalarının neredeyse tamamen kapalı olmasıdır.
Etimoloji
Latince 'criticus' [karar verme, dönüm noktası] ve Yunanca 'periodos' [döngü, devre] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir; biyolojik ve gelişimsel süreçlerde geri dönüşü olmayan eşikleri tanımlar.
Karıştırmayın
Hassas dönem (sensitive period) ile sıklıkla karıştırılır; hassas dönem daha esnek başlangıç ve bitiş sınırlarına sahipken ve daha sonraki telafi öğrenmelerine kapı aralarken, kritik dönem katı temporal sınırlara ve geri dönüşümsüz sonuçlara sahiptir.