Kronestezi
Chronesthesia
Tanım
İnsanın evrimsel süreçte kazandığı; geçmişin farkında olmasını ve geçmiş deneyimlerini kullanarak geleceği öngörmesini sağlayan zihinsel zaman yolculuğu kapasitesi.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir bireyin, iş yerindeki geçmiş bir sunumda yaptığı hataları hatırlayarak (geçmiş) önümüzdeki hafta yapacağı kritik toplantı için slide tasarımını değiştirmesi ve olası sorulara karşı şimdiden argümanlar hazırlaması (gelecek) kronestezinin somut bir tezahürüdür.
Derin Analiz
Endel Tulving tarafından bilişsel psikoloji literatürüne kazandırılan kronestezi, otobiyografik belleğin (epizodik bellek) zamansal bir uzantısıdır. Sadece geçmişteki anıları hatırlamakla kalmayıp, bu anıları öznel bir 'ben' bilinciyle gelecekteki olası senaryolara uyarlama yeteneğini ifade eder. Nörobiyolojik düzeyde prefrontal korteksin yürütücü işlevleri ile medial temporal lob devrelerinin karmaşık etkileşimine dayanır. Bireyin geçmiş hatalardan kaçınmasını, sosyal ilişkilerde dostu düşmandan ayırt etmesini ve gelecekteki olası tehdit veya fırsatlara karşı adaptif davranışlar geliştirmesini sağlar. Anlık tepki verme kapasitesinin ötesinde, öz-bilincin zaman ekseninde süreklilik kazanmasının temel taşıdır.
Etimoloji
Yunanca 'chronos' (zaman) ve 'aisthesis' (algı, duyum) sözcüklerinin birleşiminden türetilmiş olup, 'zaman algısı' veya 'zamanın hissedilmesi' anlamına gelir.
Karıştırmayın
Epizodik bellek (yalnızca geçmişteki bir olayı hatırlamayı ifade ederken, kronestezi bu bilginin geleceğe projekte edilmesini kapsar); epizodik öngörü (daha dar bir geleceği planlama becerisidir, kronestezi ise zamanın üç boyutlu süreklilik algısıdır).