Vaka-kontrol Çalışması
Case-control Study
Tanım
Belirli bir hastalığa veya duruma sahip bireylerin (vaka), bu duruma sahip olmayan benzer bireylerle (kontrol), geçmişteki belirli risk faktörlerine maruziyet oranları açısından geriye dönük olarak karşılaştırıldığı gözlemsel bir araştırma yöntemidir.
Örnek Vaka / Uygulama
Nadir görülen bir karaciğer kanseri türünün belirli bir gıda katkı maddesiyle ilişkisini incelemek isteyen bir klinik araştırmacı, son bir yılda bu kanser tanısı almış 100 hastayı (vaka grubu) ve yaş, cinsiyet, sosyoekonomik düzey gibi özellikleri bu hastalarla eşleşen ancak bu kansere sahip olmayan 100 sağlıklı bireyi (kontrol grubu) çalışmaya dahil eder. Her iki grubun son on yıldaki söz konusu katkı maddesini içeren gıdaları tüketme sıklıkları anketler ve geçmiş kayıtlar aracılığıyla geriye dönük olarak incelenir.
Derin Analiz
Vaka-kontrol çalışmaları, epidemiyoloji ve klinik araştırmalarda özellikle nadir görülen hastalıkların etiyolojisini incelemek için kullanılan temel geriye dönük (retrospektif) tasarımlardır. Mantıksal olarak sonuçtan (hastalık) nedene (maruziyet) doğru ilerler. Araştırmacılar önce bağımlı değişkenin durumunu (örneğin akciğer kanseri tanısı almış olmak) belirler ve hastaları birer 'vaka' olarak konumlandırır. Ardından, demografik ve klinik olarak benzer ancak ilgili hastalığı taşımayan bir kontrol grubu seçilir. Her iki grubun geçmişteki potansiyel etkenlere (örneğin tütün kullanımı) maruz kalma sıklığı istatistiksel olarak karşılaştırılır. Bu yöntemin temel istatistiksel çıktısı Odds Oranı'dır (Olasılık Oranı - OR). Kohort çalışmalarına kıyasla daha az maliyetlidir ve kısa sürede tamamlanır; ancak seçilim yanlılığı (selection bias), hatırlama yanlılığı (recall bias) ve karıştırıcı faktörlerin (confounding factors) kontrolünde dezavantajlar barındırabilir.
Etimoloji
İngilizce 'case' (durum, vaka) ve 'control' (kontrol, denetim) kelimelerinin birleşiminden oluşan, epidemiyoloji ve klinik araştırmalarda türetilmiş analitik bir terimdir.
Karıştırmayın
Kohort çalışması (cohort study) ile sıklıkla karıştırılır. Kohort çalışması nedenden sonuca doğru ileriye dönük (prospektif) ilerlerken, vaka-kontrol çalışması sonuçtan nedene doğru geriye dönük (retrospektif) bir yol izler.