Aşırı Gerekçelendirme Etkisi
Overjustification Effect
Tanım
Doğal olarak içsel bir motivasyonla yapılan bir aktiviteye dışsal ödüller (para, ödül vb.) eklendiğinde, bireyin o aktiviteye duyduğu içsel ilgililiğin ve motivasyonun paradoksal biçimde azalması durumu.
Örnek Vaka / Uygulama
Resim yapmayı çok seven ve bunu tamamen içsel bir zevkle yapan beş yaşındaki bir çocuğa, her çizdiği resim için para verilmeye başlanır. Zamanla çocuk resim çizmeyi para kazanma aracı olarak görmeye başlar. Bir süre sonra para ödülü kaldırıldığında, çocuğun eskiden büyük bir tutkuyla yaptığı resim çizme faaliyetine artık ilgi göstermediği ve resim yapmayı bıraktığı gözlemlenir.
Derin Analiz
Bilişsel psikoloji ve öz-belirleme kuramı bağlamında aşırı gerekçelendirme etkisi, kişinin kendi davranışlarına atfettiği nedenlerin (atıf kuramı) dışsal etkenler lehine kaymasıyla açıklanır. Birey, başlangıçta 'Bunu yapmaktan zevk alıyorum, çünkü bu ilginç' şeklinde içsel bir atıfta bulunurken, sisteme somut bir dışsal ödül dahil olduğunda zihinsel çerçeve 'Bunu para/ödül için yapıyorum' şeklinde değişir. Ödül ortadan kalktığında veya azaldığında ise içsel motivasyon çoktan zedelenmiş (motivational crowding out) olduğu için performans ve ilgi kalıcı olarak düşer.
Etimoloji
İngilizce 'over-' (aşırı, fazla) + 'justification' (gerekçelendirme, haklı çıkarma) + 'effect' (etki) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir; kökeni Latince 'iustus' (adil, doğru) sözcüğüne dayanır.
Karıştırmayın
Yetersiz Gerekçelendirme Etkisi (insufficient justification effect), bireyin davranışı için dışsal nedenlerin yetersiz olduğu durumlarda tutumunu değiştirmesini ifade eder; aşırı gerekçelendirme ise tam tersi şekilde fazla dışsal baskının içsel arzuyu yok etmesidir.
Keşfetmeye Devam Edin
Dışsal Motivasyon
Dışsal Motivasyon
Extrinsic Motivation
Bireyin belirli bir davranışı, içsel tatmin veya merak yerine ödül kazanmak ya da ceza ve yaptırımlardan kaçınmak gibi dışsal pekiştireçlerin etkisiyle sergilemesi durumu.
İncele