Beliren Okuryazarlık
Emergent Literacy
Tanım
Çocukların örgün eğitimden çok önce, sosyal etkileşimler ve çevreleriyle olan deneyimleri aracılığıyla edindikleri okuma ve yazmanın gelişimsel öncülü olan beceri, bilgi ve tutumlar bütünü.
Örnek Vaka / Uygulama
4 yaşındaki bir çocuğun, akşam yatmadan önce annesinin okuduğu resimli hikaye kitabında parmağıyla satırları takip etmesi, karakterlerin ses tonlarını taklit etmesi ve 'Burada ne yazıyor?' diye sorarak kendi uydurduğu kelimelerle sayfaları 'okuması' beliren okuryazarlığın klasik bir tezahürüdür.
Derin Analiz
Gelişimsel psikoloji ve bilişsel bilimler literatüründe beliren okuryazarlık, okuma yazmanın sıfırdan başlayan anlık bir edinim değil, yaşamın ilk yıllarından itibaren kademeli olarak inşa edilen kümülatif bir süreç olduğunu savunur. Marie Clay tarafından literatüre kazandırılan bu kavram; fonolojik farkındalık, print awareness (yazı farkındalığı), sözlü dil becerileri ve anlatı yetkinliği gibi alt bileşenleri kapsar. Nörobiyolojik düzeyde, bu dönemde maruz kalınan zengin dilsel uyarıcılar, sol hemisferdeki dil ağlarının (Broca ve Wernicke alanları) ve görsel kelime formu alanının (VWFA) miyelinasyonunu ve sinaptik budama süreçlerini tetikler. Çocuk, henüz harfleri resmi olarak deşifre edemese bile kitabın tutuluş yönünü, hikaye akışını ve simgesel temsil mantığını kavrayarak üstbilişsel bir temel oluşturur.
Etimoloji
Latince 'ex-' (dışarı, -den) ve 'mergere' (batmak, daldırmak) fiilinden türeyen 'emergere' (ortaya çıkmak, su yüzüne çıkmak) kelimesi ile Eski İngilizce 'literat' (harf bilen, okuryazar) kökünün birleşiminden oluşmuştur.
Karıştırmayın
Örgün okuryazarlık (formal literacy) ile karıştırılır; örgün okuryazarlık okul ortamında sistematik öğretimle kazanılan teknik beceriyken, beliren okuryazarlık bunun doğal, bağlamsal ve örtük temelidir.