Bilişsel-işlemsel Teori
Cognitive-transactional Theory
Tanım
Stresin çevresel uyaranlar ile bireyin bu uyaranları değerlendirme ve başa çıkma kapasitesi arasındaki dinamik, karşılıklı etkileşim süreci olduğunu savunan teoridir.
Örnek Vaka / Uygulama
Yoğun bir iş mülakatına girecek iki aday düşünün. Birinci aday durumu 'tehdit' olarak değerlendirip yüksek kaygı yaşarken, ikinci aday durumu 'meydan okuma' olarak kodlayıp hazırlık kaynaklarını gözden geçirir; aynı olay iki farklı bilişsel işlem süreci yaratır.
Derin Analiz
Richard Lazarus ve Susan Folkman tarafından geliştirilen bu model, stresin sadece dışsal bir olay olmadığını, bireyin duruma yüklediği anlam (birincil değerlendirme) ve elindeki kaynakları bu durumla başa çıkmak için kullanabilme yeterliliği (ikincil değerlendirme) arasındaki sürekli işlem süreçleriyle şekillendiğini öne sürer. Birey ve çevre arasında çift yönlü bir geri bildirim döngüsü bulunur.
Etimoloji
Latince 'cognoscere' (bilmek, kavramak) ve 'transactio' (karşılıklı eylem, uzlaşma) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir.
Karıştırmayın
Genel Adaptasyon Sendromu (GAS); Lazarus modelinin aksine stresin biyolojik ve evrensel aşamalarına odaklanır, bilişsel değerlendirmeyi ikincil plana iter.
Keşfetmeye Devam Edin
Başa Çıkma
Coping
Bireyin kapasitesini zorlayan veya aşan stres faktörleriyle baş etmek, çevresel talepleri yönetmek ve duygusal yükü hafifletmek amacıyla devreye soktuğu bilinçli ya da istemsiz bilişsel ve davranışsal stratejiler bütünü.
Bilişsel Değerlendirme
Cognitive Assessment
Öğrenme, bellek, yargılama ve akıl yürütme gibi üst düzey zihinsel işlevlerin sistematik ve standartlaştırılmış yöntemlerle ölçülmesi ve değerlendirilmesi süreci.