Çifte Açmaz
Double Bind
Tanım
Bir bireyin aynı kaynaktan birbirini dışlayan ve çelişen mesajlar alması, bu durumdan kaçamaması ve hangi yolu seçerse seçsin başarısızlığa ya da suçluluğa mahkûm olduğu iletişimsel ikilem.
Örnek Vaka / Uygulama
Bir ebeveynin çocuğuna sürekli 'Kendi ayakları üstünde durmalısın, bana bağımlı olma' derken, çocuk her bağımsız karar aldığında onu suçlu hissettirmesi ve pasif-agresif bir şekilde cezalandırması tam bir çifte açmaz örneğidir. Çocuk ister bağımlı kalsın ister bağımsızlaşsın, her iki senaryoda da ebeveynin gözünde hatalı konuma düşer.
Derin Analiz
Çifte açmaz, ilk olarak Gregory Bateson, Don Jackson, Jay Haley ve John Weakland tarafından şizofreninin familyal kökenlerini açıklamak amacıyla öne sürülmüştür. Yapısal olarak bu dinamik; iki veya daha fazla kişi arasında birincil birinjn (genellikle sevgi, kabul veya hayatta kalma arzusu) varlığını, bu bağlamda hem sözel hem de sözel olmayan (benzeri pragmatik) düzeyde çelişen ikinci bir mesajın (örn. sözlü olarak 'seni seviyorum' derken beden diliyle reddetme veya uzaklaşma) eşlik etmesini içerir. Alıcı konumdaki bireyin bu çelişkiden meta-iletişim yoluyla (yani kuralı ya da çelişkiyi sorgulayarak) kaçamaması, bilişsel ve duygusal bir felç haline yol açar. Tarihsel olarak şizofreninin doğrudan etiyolojik sebebi olduğu hipotezi ampirik olarak kanıtlanamamış olsa da, sistemik aile terapisinde ve patolojik iletişim analizinde temel bir kavram olarak yerini korumuştur.
Etimoloji
İngilizce 'double' [çift, iki kat] ve 'bind' [bağlamak, hapsetmek, açmaza sokmak] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Gregory Bateson ve ekibi tarafından 1956 yılında iletişim teorisine kazandırılmıştır.
Karıştırmayın
Gazlighting (gerçekliği manipüle ederek kişinin akıl sağlığından şüphe etmesini sağlama) ile sıklıkla karıştırılır. Çifte açmaz temel olarak eşzamanlı çelişkili mesajlar ve çıkmaz döngülerle ilgiliyken, gazlighting sistematik bir algı tahrifatıdır.