Eylem Yanılsaması
İllusion Of Agency
Tanım
Aslında kişinin kendi kontrolünde olmayan bir olayı veya çıktıyı kontrol ettiği yönündeki bilişsel yanılgı.
Örnek Vaka / Uygulama
Araştırma laboratuvarındaki bir deneyde, katılımcılara durdurmaları söylenen bir video oyununda aslında bilgisayar tarafından rastgele yönetilen karakterin hareketlerini kendilerinin kontrol ettiği söylenir. Tuşa bastıkları anda ekranda istedikleri eylem gerçekleştiği için, katılımcılar oyunun gidişatını tamamen kendi iradeleriyle yönlendirdiklerine dair güçlü bir eylem yanılsaması yaşarlar.
Derin Analiz
Daniel M. Wegner'in irade ve bilinçli fail olma (agency) üzerine yaptığı öncü çalışmalar temelinde şekillenen bu kavram, insan zihninin nedensellik atfetme eğilimindeki sistematik bir hatayı açıklar. Bilişsel ve nöropsikolojik düzeyde, motor niyet ile dışsal geri bildirim arasındaki zamansal ve mekansal eşleşmenin yanlış yorumlanmasından kaynaklanır. Beyin, bir eylemin sonucunu öngördüğünde (efference copy), sonuç eylemle örtüştüğü an fail olma hissini otomatik olarak üretir. Ancak bu his, dışsal olaylar üzerinde gerçek bir fiziksel kontrol olmasa bile, aradaki rastlantısal ardışıklık nedeniyle 'ben yaptım' algısına dönüşebilir. Kontrol odağının (locus of control) dışsal etkenler altında nasıl manipüle edilebileceğini gösteren temel bir bilişsel önyargıdır.
Etimoloji
Karıştırmayın
Kontrol Yanılsaması (Illusion of control) genellikle şans oyunları ve piyango gibi durumlarda dışsal sonuçları etkileyebileceğine inanma eğilimiyle karıştırılır; eylem yanılsaması ise doğrudan kendi bedeninin ve zihninin bir çıktısı olmayan motor veya bilişsel olayların faili olma hissine odaklanır.